Όταν λείπει ή αποδεικνύεται ανεπαρκές ένα μαζικό κίνημα, σαν εκείνα που στο παρελθόν κατόρθωναν να συνεγείρουν τις κοινωνίες και να επηρεάσουν τις συνειδήσεις, τότε ίσως το μόνο που απομένει είναι η μεμονωμένη δράση του ακτιβισμού. Αυτό βλέπουμε να συμβαίνει με την ισραηλινή θηριωδία στη Λωρίδα της Γάζας, όπου σήμερα ξαναγράφονται κεφάλαια της Ιστορίας με έναν φρικαλέο τρόπο που ουδέποτε νομίζαμε ότι θα επαναληφθεί -μιας και πιστέψαμε πως είχαμε τελειώσει με τις μαζικές ωμότητες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και το φονικό του Βιετνάμ.
Μόνο που στον προηγμένο 21ο αιώνα η φρίκη επανέρχεται, δείχνοντας πόσο πολύ απέχει η ανθρωπότητα από τον καντιανό πολιτικό κοσμοπολιτισμό της αιώνιας ειρήνης και του προγράμματος των Φώτων, όπως πολύ περισσότερο από τον ολοκλήρωση της παγκόσμιας ισότητας και της δικαιοσύνης που η Αριστερά, μαχητικά, υπερασπιζόταν ως όραμα. Σήμερα, οι σκιές των κομμάτων του χώρου αυτού αποδεικνύονται «βασιλικότερα του βασιλέως» στη διακήρυξη των πολεμοχαρών σχεδίων (βλέπε Ουκρανία) ή υποτονθορύζουν τυπικά μία απρόθυμη καταδίκη (όπως στη Γάζα). Αφήνοντας ξεκρέμαστα τα μαζικά κινήματα και διαμαρτυρίες, που αυθόρμητα ξεπηδούν στο όνομα του ανθρωπισμού και της ειρήνης.
Μπροστά στη ριψάσπιδα τούτη στάση, η αποτύπωση της εικόνας και ο έμμεσος ακτιβισμός της Τέχνης επιβεβαιώνει για μία φορά ακόμη πως διαθέτουν τη διεισδυτική εκείνη ισχύ στις αισθήσεις και τις συνειδήσεις των ανθρώπων, που μπορούν να τους συγκινήσουν και να τους ευαισθητοποιήσουν απέναντι στη βαναυσότητα των δυνατών και το δράμα, τις κακουχίες, των αδυνάτων. Οι εκτελέσεις της 2ας Μαΐου του Γκόγια, η Γκερνίκα του Πικάσο, οι φωτογραφίες του Κάπρα από τον Ισπανικό Εμφύλιο ή το καμένο κοριτσάκι από ναπάλμ στο Βιετνάμ, έχουν αφήσει ανεξίτηλο το στίγμα της φρίκης του πολέμου στις μνήμες του κοινού ανθρώπου, που συγκλονίζεται όταν μεμονωμένα τις επαναφέρει στον νου του, αποσπώντας της από την κοινότοπη και μακρινή αφήγηση των καθημερινών φονικών πολέμων.
Μία τέτοια εικόνα συνταρακτική, ικανή να συγκινήσει και να εξοργίσει ταυτόχρονα, αποτελεί αδιαμφισβήτητα και το τρίπτυχο με τις φωτογραφίες του Ιταλού φωτογράφου Πάολο Πελεγκρίν, που εκτίθενται στο Παλέρμο υπό τον τίτλο «Διασχίζοντας τα σύνορα, οι λαοί σε κίνηση». Ο διεθνώς αναγνωρισμένος Ιταλός δημοσιογράφος που εργάζεται στο πρακτορείο Magnum από το 2005, γνωρίζει καλά πώς να αποτυπώνει τον πόλεμο. Έχει οργώσει όλα τα πολεμικά μέτωπα και έχει φωτογραφίσει πολύ σκληρές εικόνες, καλύπτοντας συρράξεις από το Ιράκ μέχρι το Κοσσυφοπέδιο και την Ουκρανία, ενώ έχει καλύψει επανειλημμένα την παλαιστινοϊσραηλινή σύγκρουση από το 2000. Στο διάστημα τούτο στο Παλέρμο, η μαχητική, θαρραλέα φωτογραφία του για τη δοκιμασία των αμάχων στη Γάζα και των εκτοπισμένων εκτίθεται σε επιμέλεια της Αλεσάντρα Μποργκέζε για το Ίδρυμα Ghenie Chapels, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Παλέρμο. Το τρίπτυχο του Πελεγκρίν στρέφει το βλέμμα του θεατή στο μεγάλο θέμα της εξαναγκασμένης μετανάστευσης και των συνόρων, και κατ’ επέκταση αγγίζει τις λεπτές χορδές της συνείδησης για να διερωτηθεί κανείς τι εστί πραγματικά δημοκρατία, ειρήνη και κυρίως αλληλεγγύη μεταξύ των λαών εν μέσω των συνεχιζόμενων συγκρούσεων
Εγκατεστημένο στη Νομική Σχολή της πρωτεύουσας της Σικελίας, το έργο αποτελεί τμήμα ενός ευρύτερου προγραμματισμού, που σε τακτική βάση και για μια τριετία, θα παρουσιάζει σε διάφορους χώρους τις σχολής έργα, που μέσα στους χώρους της καθημερινής διατριβής και μελέτης, θα είναι χρήσιμα για να τονώσουν τη συλλογιστική ικανότητα των φοιτητών πάνω σε σημαντικά θέματα, να ενισχύσουν την ενσυναισθητική τους αντίδραση και να προωθεί την εις βάθος ανάλυση. Οι εικαστικές τούτες εγκαταστάσεις θα συνοδεύονται κι από ένα πρόγραμμα ομιλιών και συνεδρίων, με μαρτυρίες από πρωταγωνιστές του κόσμου της τέχνης, του πολιτισμού και των κοινωνικών ζητημάτων.
Έτσι, το εικαστικό έργο εντάσσεται σε ένα διεπιστημονικό εκπαιδευτικό και κριτικό πρόγραμμα στο πλαίσιο των μαθημάτων του Τμήματος Νομικής, των μεταπτυχιακών σπουδών και των Ιδρυμάτων του για τη Μετανάστευση και και τα Δικαιώματα και την Ένταξη. Προγράμματα που ασχολούνται στη νομική εφαρμογή και τη διερεύνηση θεμάτων που ασχολούνται με τη μετανάστευση, την κινητικότητα, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την προώθηση των δικαιωμάτων.
Το τρίπτυχο του Πελεγκρίν αρθρώνεται σε αντίστοιχες ιστορίες καταδιωγμένων αμάχων που φθάνουν στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα εδώ και τρία χρόνια. Εκεί που τους υποδέχονται οι καλύτερες νοσοκομειακές εγκαταστάσεις στο Άμπου Ντάμπι, στις οποίες έχει το παρωνύμιο η «ανθρωπιστική πόλη». Εκεί προσφέρεται κάθε δυνατή βοήθεια στους «Παλαιστίνιους αδελφούς», στα γυναικόπαιδα και μια πληθώρα νεαρών θυμάτων της σφαγής που εξαπέλυσαν οι σιωνιστικές δυνάμεις από τις 7 Οκτωβρίου 2023 με αφορμή την ιταμή και αδικαιολόγητη ενέργεια της Χαμάς.
Η Ανθρωπιστική Πόλη των Εμιράτων είναι ένα συγκρότημα κατοικιών στο Άμπου Ντάμπι. Παρέχει υποστήριξη και ιατρική βοήθεια σε πάνω από 2000 ασθενείς και τραυματίες Παλαιστίνιους που εκκενώθηκαν από τη Λωρίδα της Γάζας. Άμπου Ντάμπι 2024. Από το 2024, η Ιταλία προσφέρει εξειδικευμένες υπηρεσίες και προσωπικό στο νοσοκομείο Sheikh Khalifa Medical City του Άμπου Ντάμπι, σε μία κοινή αποστολή του Ινστιτούτου Gaslini της Γένοβας και του Ινστιτούτου Sandro Meyer της Φλωρεντίας, σε συνεργασία με τοπικούς γιατρούς.
Στη Λωρίδα της Γάζας πλέον υπάρχουν μόνο ερείπια και εκτυλίσσεται ένας Totentanz (ένας ζωντανός χώρος θανάτου) που σκανδαλίζει τις ανθρώπινες συνειδήσεις -όχι όμως κι αυτές των πολιτικών- την ώρα που ένας λαός βλέπει να κονιορτοποιούνται τα σπίτια του, να γίνεται ερείπια ο πολιτισμός του, να βιάζεται η καθημερινότητά του και να ακρωτηριάζονται και να σκοτώνονται ή να πεθαίνουν από κακουχίες οι άνθρωποί του. Οι άμαχοι πληρώνουν το τίμημα για τον τρομοκρατικό ριζοσπαστισμό της Χαμάς, την ώρα που η ξορκισμένη κάποτε -τουλάχιστον για τον λεγόμενο ‘πολιτισμένο’ πρώτο κόσμο- λέξη «γενοκτονία» πυροδοτεί ξανά τη δημόσια συζήτηση, εν μέσω πολιτικο-ιδεολογικών συγκρούσεων που αντί να κατασιγάζουν απεναντίας τροφοδοτούν τη θυαλλίδα μιας σπαρακτικής, ατελείωτης σύγκρουσης.
Οι ιστορίες που διηγούνται οι φωτογραφίες του Πελεγκρίν είναι πραγματικά σπαραξικάρδιες. Με πρώτη και δυναμικότερη αυτή της 5χρονης Μάραμ Χασίμ από το Μπέιτ Χανούν, που όχι άδικα -έτσι όπως είναι στημένη-αποκαλέστηκε η «Πιετά της Γάζας». Με τον πιο συνταρακτικό τρόπο, βοηθά και το ασπρόμαυρο τύπωμά της, η φωτογραφία αναδεικνύει το δράμα όχι απλά της μικρής Παλαιστίνιας, αλλά εξακτινώνει και την αγωνία και το φονικό που έχει απλωθεί σ’ ολάκερο τον λαό της. Οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις (IDF) έπληξαν στις 13 Δεκεμβρίου 2023 το σχολείο θηλέων στο Αμπού Χουσεΐν, το οποίο χρησιμοποιούνταν ως καταφύγιο. Τότε 52 άνθρωποι σκοτώθηκαν και 150 τραυματίστηκαν. Μάλιστα 10 από τους νεκρούς ήσαν μέλη της οικογένειάς της, ενώ κι η ίδια η μικρή, που έφερε τραύμα στο κεφάλι, αρχικά θεωρήθηκε κι εκείνη νεκρή. Την τύλιξαν με ένα ύφασμα και ετοιμάστηκαν να την θάψουν. Η μητέρα της όμως επέμεινε να τη δει πριν την ταφεί και της κράτησε το χέρι, με τον Μάραμ να σφίγγει τότε κι εκείνη ελαφρά το χέρι της μάνας, οπότε διαπιστώθηκε πως ζούσε ακόμη. συνειδητοποίησαν ότι ήταν ακόμα ζωντανή. Η Μάραμ ήταν εντελώς τυφλή για 6 μήνες και το μισό της σώμα παρέμενε παράλυτο. Υποβλήθηκε σε λεπτή χειρουργική επέμβαση στον εγκέφαλο στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και πλέον έχει ανακτήσει εν μέρει την όρασή της και μέρος της κινητικότητάς της. Ο Πελεγκρίν τη φωτογραφίζει στην αγκαλιά της μητέρας της, με τα μάτια της που μόλις αντικρίζουν ξανά έπειτα από τόσους μήνες σκοτεινιάς τον κόσμο να μοιάζουν χαμένα κάπου στις μακρινές αναμνήσεις των στιγμών του πόνου, που σκιάζουν τα αχνά πλέον ψήγματα της παιδικής ανεμελιάς, την οποία διέκοψε η ηχώ και η λάμψη των οβίδων και της βόμβας.
Η ασπρόμαυρη αποτύπωση του Πελεγκρίν, οι μελετημένες φωτοσκιάσεις, που αναδεικνύουν το φόντο κι ο υπαινιγμός του παιχνιδιού στα μπαλόνια, συνιστούν μία διαλεκτική σύνθεση τρυφερότητας και πόνου, καθημερινότητας και φρίκης, που αλληλοδιαπλέκονται για να αναδείξουν τον φονικό περίγυρο, το πύρινο φωτοστέφανο, εν είδει στέφανου εξ ακανθών, που οι άμαχοι σαν την Μάραμ είναι αναγκασμένοι να φορούν στην βασανισμένη Παλαιστίνη.
Στην επόμενη φωτογραφία η 8χρονη Σαμ Μουσέλεμ Αμπού Χόλι σιωπηλά επιδεικνύει τα τραύματα που υπέστη από την έκρηξη στην αυλή του σπιτιού της. Είναι μία από τους πολλούς επιζώντες που θα φέρουν για το υπόλοιπο της ζωής τους τα σημάδια του ακρωτηριασμού, που θα τους υποβιβάζει στην κατάσταση του ευάλωτου (και σε πολλές περιπτώσεις, υποδεέστερου) πολίτη. Είναι τα θύματα των εγκληματικών σχεδίων εκείνων που στοχεύουν να λυγίσουν τον εχθρό με κάθε τρόπο, στερώντας ακόμη και από τους αμάχους την αυτονομία, το αύριο και τη σωματική και ψυχική υγεία τους.
Στο πλάνο του Πελεκγρίν, το κοριτσάκι ακουμπάει σε έναν τοίχο, με τα μελαγχολικά μάτια της να καθηλώνουν τον θεατή. Στη δραματικότητα της σκηνής, πέρα από το μισερωμένο κορμί προσθέτει μεγαλύτερη ένταση το χέρι που κάποιος τείνει προς τη μικρή Σαμ. Ένα χέρι, που μολονότι υποδεικνύει βοήθεια, αγάπη, προσέγγιση εκείνη δεν μπορεί να πιάσει. Είναι από εκείνες τις στιγμές, που η φωτογραφία με τα ενσταντανέ της μπορεί να συλλάβει και να απαθανατίσει με τρόπο συγκλονιστικό και σπαρακτικό και να εξακτινώσουν την εικόνα σε νόημα μεγαλύτερο και σε παγκόσμιο σύμβολο. Όπως διηγείται ο Πελεγκρίν: «Φωτογράφιζα το κοριτσάκι και η γιαγιά της και μερικοί φίλοι της ήταν στο δωμάτιο. Δεν ξέρω ποιανού το χέρι ήταν αυτό, όμως με κάποιον ακατανόητο τρόπο μοιάζει σχεδόν με το φάντασμα του άκρου της».
Στην τρίτη φωτογραφία ο Μοχάμεντ εμφανίζεται με το προσθετικό χέρι του. Είναι 19 ετών και η βόμβα τον χτύπησε ενώ βρισκόταν στην αγορά στην κεντρική Γάζα. Επέζησε ακρωτηριασμένος ανάμεσα στη φωτιά, τον πανικό και τον θάνατο που είχε σκορπίσει γύρω του. Στο Άμπου Ντάμπι απέκτησε ένα προσθετικό μέλος, μαζί με την ελπίδα να ξεκινήσει από την αρχή, να βρει μια θέση στον κόσμο, να ζήσει. Ο Μοχάμεντ πασχίζει να ξαναπιάσει το νήμα της ζωής του: έχει εγγραφεί στη Σχολή Μηχανικών κι ονειρεύεται να ασχοληθεί με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Η φωτογραφία πιάνει εκείνη τη στιγμή της δύσκολης στιγμής και τη δυσαρμονία της κίνησης, στη διάρκεια της εξάσκησης για να μάθει το νεαρό αγόρι να χειρίζεται το προσθετικό του χέρι. Να συνηθίσει πως το άψυχο υλικό αποτελεί ένα τμήμα του ζωντανού του σώματος: ότι είναι τωόντι πραγματικό εκείνο το συναίσθημα (που περιέγραφε κι ο Καρτέσιος) που έχει ο ανάπηρος ότι το μέλος που του λείπει υπάρχει. Η λοξή γωνία και οι διαγώνιες γραμμές αναδεικνύουν τη συντριπτική δυσκολία να εναρμονισθούν οι κινήσεις, σάμπως να σχολιάζουν τη γενικότερη δυσκολία εναρμονισμού της ζωής του Μοχάμεντ στα νέα δεδομένα.
Οι φωτογραφίες του Πελεγκρίν συλλαμβάνουν την εύθραυστη και αβέβαια φύση της ανθρώπινης ζωής, που στέκει ανυπεράσπιστη -ακόμη και μέσα στην κοινότητα που ανήκει- μπροστά στις κάθε είδους καταδρομές. Με πρώτη και δεινότερη αυτή του πολέμου και ακόμη χειρότερα του άδικου. Είναι μια πράξη ανθρωπιστικού και κατ’ επέκταση και πολιτικού, ακτιβισμού που επιδιώκει στις σημερινές συνθήκες αναισθησίας του βλέμματος να το επανενεργοποιήσει και ξανα-ευαισθητοποιήσει, με μέσο τον πόνο και την αθέλητη ταύτιση του υποκειμένου θεατή με το μαρτυρικό προσωπείο του θύματος μίας σύγχρονης τραγωδίας, σε ένα εμψυχωμένο «δι’ ελέου και φόβου» του Αριστοτελικού ορισμού της. Η φωτογραφία του Πελεγκρίν, εκμεταλλευόμενες στο έπακρο τα αισθητικά δεδομένα του μέσου, δεν επιτρέπει στον θεατή να εφησυχάσει.
Το ασπρόμαυρο τρίπτυχο που εκτίθεται στο Παλέρμο, βαφτισμένο για την περίσταση La Pietà di Gaza, αποτελεί μέρος ενός μεγάλου ρεπορτάζ με τίτλο Escape from Gaza, που δημοσιεύθηκε στους New York Times στις 18 Δεκεμβρίου 2024 με κύριο άρθρο του Νίκολας Κέιζι. Για τον Πελεγκρίν, η έκθεση αποτελεί μια νέα διακήρυξη ηθικού και πολιτιστικού ακτιβισμού στην καρδιά μιας γεωπολιτικής αναταραχής, η οποία σαν τη φωτικά εξαπλώνετι και διεκδικεί νέους εξοπλισμούς, ανάβει νέες εστίες πολέμου και κάτω από το σύνθημα «εάν θέλεις ειρήνη παρασκεύαζε πόλεμο» (Si vis pacem, para bellum), συνιστά τη νέα συνθήκη της «κανονικότητας» που μας υπόσχονται οι ισχυροί: τον πανταχού παρόν κίνδυνο για τη ζωή μας αντί για την ευημερία, την αναξιοπρέπεια αντί για την ειρήνη.
