Εάν ο Νέλσον Γκούντμαν, χαρακτηρίζοντας την Τέχνη και την καλλιτεχνική δημιουργία έναν «Τρόπο δημιουργίας Κόσμων» (Ways of Worldmaking), δηλ. μίας νέας οντολογίας διαφορετική από την εμπειρική πραγματικότητα, μα ωστόσο εξίσου νοηματικά και συναισθηματικά έγκυρη, «μαθαίνοντας νέα κόλπα στον παλιό κόσμο», προφανώς θα ήταν ικανοποιημένος από το νέο έργο της Τζένης Μαρκέτου: Folly for Songs for Funk Kinships (Καταφύγιο για τραγούδια και άγριες συγγένειες), μία in situ βιο-εγκατάσταση, η οποία εγκαινιάσθηκε στις 11 Σεπτεμβρίου στον εξαίσιο κήπο στο Μέγαρο Μουσικής και θα μείνει εκεί μέχρι τον Μάιο του 2026.

Κάποιος θα αναρωτηθεί γιατί η τόση διάρκεια: ακριβώς γιατί το έργο της Μαρκέτου έχει την ιδιαιτερότητα ότι θα αποτελέσει όχι ένα αμιγώς εικαστικό γεγονός, μία φορμαλιστική παρουσία μέσα στον Κήπο, αλλά θα γίνει ένα οργανικό κομμάτι του, χρησιμεύοντας ως «ξενιστής» για την ανάπτυξη κι επέκταση της μικρο-φύσης που περιβάλλει, ανάλογα με τις εποχές του χρόνου που μεσολαβούν και τις μορφές ζωής που φιλοξενούνται στο «ανοικτό στούντιο» αυτό, όπως το χαρακτηρίζει η ίδια η καλλιτέχνης. Αυτές οι μορφές ζωής (βλάστηση ή τα έντομα, τα πουλιά κλπ) γίνονται οι ανυποψίαστοι συν-δημιουργοί του, προσθέτοντας τα δικά τους στοιχεία στην συνάρθρωση του έργου.

Καλλιτέχνης ιδιαίτερα ευαισθητοποιημένη στα ζητήματα και τις μορφές διαμόρφωσης της συλλογικότητας, ερευνήτρια ακάματη της συνδιαλλαγής και συνεπαφής του χρόνου και της κοινότητας στις αλλαγές της τελευταίας, η Μαρκέτου με το έργο της αυτό συγχωνεύει την ανθρώπινη διάσταση με την εμμενή διαδικασία της φύσης σε ένα συμβιωτικό περιβάλλον, όπου η δευτερογενής ιδιότητα της τέχνης στη ζωή του ανθρώπου συμπλέκεται με τα πρωτογενή βιώματα της επιβίωσης των άλλων φυσικών ειδών.

Το έργο μοιάζει να συντελείται από μία νέα οργανική και ζωτική σύνθεση, μέσα από την φθορά του αρχικού υλικού αντικειμένου, που όμως επειδή ανασυντίθεται και μεταπλάθεται σε ένα ζωντανό υλικό, δε θεωρείται επ’ ουδενί φθαρμένο, αλλά κυρίως μετασχηματισμένο. Δεν χάνει, αλλά κερδίζει ομορφιά και μάλιστα φυσικό, όχι τεχνητά αποδοσμένο κάλλος.

Η Μαρκέτου, χρησιμοποιώντας φυσικά ή απόλυτα φιλικά προς το περιβάλλον υλικά (πήλινα στοιχεία, πλίνθους φυσικών υλικών, ξύλο και οργανικά ιχνοστοιχεία) αφήνει την τυχαιότητα, το συμβεβηκός και το Λουκρήτιο clinamen της φύσης, που είναι ταυτόσημη με τη ζωή, να γίνει ο δημιουργικός τελεστής κάθε νέας μορφής. Μίας καινούργιας κι εν δυνάμει οντολογίας, της οποίας την τελική μορφή δεν γνωρίζουμε ακόμη κι ίσως ίσως ακόμη και με το πέρας της έκθεσης -εάν τελικά δεν αποφασισθεί το έργο να παραμείνει μόνιμα, αναγνωρίζοντας την επιτυχία του. Μίας νέας οντολογίας, με νέα αντικείμενα και σημασίες, που μόνο η Τέχνη μέσω της βούλησης του καλλιτέχνη κι η Φύση μέσα από τη μη ντετερμινιστική τελεολογία της και κυρίως αχειροποίητα και χωρίς ειδικό σκοπό, μπορούν να δημιουργήσουν.

Το έργο, που πραγματικά είναι ένα έργο in progress, με ελάχιστη ανθρώπινη παρέμβαση, σέβεται τους χρόνους της φύσης και των στοιχείων της, χλωρίδα και πανίδα, του μικροβιότοπου που ορίζει η τοποθέτησή του. Σέβεται επίσης τους ρυθμούς ζωής και των ανύποπτων συντελεστών του, αφήνοντάς τους απλά να συνεχίσουν τον εντελεχή σκοπό τους, τη φυσιολογική τους εξέλιξη, χωρίς να καταφεύγει σε οποιονδήποτε Ενγκελσιανό «μεταβολισμό της φύσης», που τη μεταβάλλει και τη μεταμορφώνει στα ανθρώπινα μέτρα και σκοπιμότητες. Απεναντίας, η Μαρκέτου στη διαλεκτική σχέση άνθρωπος-φύση, αφήνει και διευκολύνει, αναπαράγοντας μία φυσική διεργασία όπως η δημιουργία ενός habitat, την ίδια τη φύση να μεταβολίσει το ανθρώπινο έργο.

Σε μία εποχή, όπου η φύση, ιδίως στις ανεπτυγμένες χώρες, μοιάζει να έχει χάσει το φυσιολογικό της βιολογικό ανάπτυγμα -όλο και πιο περιορισμένη, διευθετημένη ακόμη και χωροθετημένη με γνώμονα την ανθρώπινη διασκέδαση κι αναψυχή- και να αποτελεί έναν απλό περιβάλλοντα χώρο για τις ανθρώπινες δραστηριότητες, να έχει υποβαθμισθεί σε απλό «τοπίο» κι έναν «χώρο οιωνεί κηπουρικής, όχι οικολογίας», για να θυμηθούμε τον αδικοσκοτωμένο πρόδρομο της οικολογίας Σέρζιου Μέντες, η αναπαράσταση αυτού του φυσικού περιβάλλοντος είναι αδύνατο πλέον να ειδωθεί και να εκτελεσθεί με τα μέτρα (και τα μάτια και τους σκοπούς) της ίδιας της φύσης, καθαυτής.  Και το «σχέδιο» της Μαρκέτου ακουμπά ακριβώς σε τούτο το σημείο. Αντί ν’ αναπαραστήσουμε εμείς τη Φύση, αντί να εκπέμπουμε ακόμη ένα, μάταιο γιατί σύντομα πέφτει στη λήθη, μήνυμα για τη διάσωσή της, ας αφήσουμε την ίδια να μας δώσει τη δική της, άδολη και εμμενή στην ίδια της τη λειτουργία, βιομορφική αυτοπροσωπογραφία. Να αναπαράξει η ίδια, όχι να αναπαραστήσουμε εμείς -και μάλιστα να το κάνει με τον δικό της αχειροποίητο τρόπο- το είδος της αισθητικής μορφής και τις μορφές ζωής που αυτή θέλει να αναπτύξει.

Εδώ το έργο, είναι συνθεμένο μ’ απόλυτα συμβατά υλικά με τη φύση κι οικοδομημένο όχι με βάση μι’ ανθρώπινη εικαστική ή κατασκευαστική κλίμακα, αλλά σε φόρμες που οι ίδιοι οι φυσικοί οργανισμοί θα μαστόρευαν για να φτιάσουν τη φωλιά ή την κρυψώνα τους και τους χώρους αναζήτησης τροφής, τους βιοτόπους και τα habitat, που η οργιώδης φυτική ανάπτυξη μπορεί, κατακτώντας ακόμη και τα τεχνητά έργα του ανθρώπου. Με φιλικά προς περιβάλλον υλικά, ουσιαστικά καλούν τους φυσικούς, φυτικά και ζωικά είδη που διαβιούν στον περίγυρό του, να μεταπλάσουν το ίδιο το έργο, να δια-δράσουν μαζί του ασυναίσθητα, βάσει του δικού τους βιολογικού σχεδίου, παράγοντας συνάμα μία νέα οντολογία και λειτουργία του έργου, που ξαναβρίσκει μία φυσική θέση, σύμφωνη με τους κύκλους της ζωής, της αναπαραγωγής, της επιβίωσης και της βιολογικής εξέλιξης της ίδιας της φύσης.

Το έργο της Μαρκέτου, εντεταγμένο οργανικά σε τούτους τους κύκλους, δε χρειάζεται να αναπαραστήσει αυτές τις tranches de vie (φέτες ζωής), τις αποσπασματικές εικόνες της οποίες πρέπει να εντοπίσει η τέχνη για ν’ αναπαραστήσει (με όποιον τρόπο) το φυσικό τοπίο, τους κινδύνους ή την ομορφιά του. Το έργο αποκτά μία συνέχεια στον χρόνο και τη ζωή, θα μπορούσε κάλλιστα να μας παραπλανήσει ότι πρόκειται για μία μεταφορά της ζωικής κατάστασης σε ένα ανθρώπινο, εκθεσιακό, περιβάλλον.

Μόνο που στο έργο της Μαρκέτου, το Viertel, το ‘άσπιλο τετράγωνο’, η σεβάσμια κι απαραβιάστη περίμετρος γύρω από το έργο τέχνης, που τόσο εύστοχα περιέγραφε ο Χάιντεγγερ, παραβιάζεται διαρκώς: κι από τους δημιουργούς του, τα μέλη του φυσικού περιβάλλοντος, αλλά κι από τους θεατές, που καλούνται με τη «φροντίδα» τους (την επίσης θεμελιακή χαϊντεγγεριανή έννοια της κοινότητας και της ύπαρξης, το Sorgen) να συμβάλουν δραστικά. Τούτη η περίμετρος γίνεται, ακριβώς γιατί αποκτά τον σεβάσμιο χαρακτήρα της χάρις στην  αλληλεπίδραση -διάδραση με τη φύση, το κοινό σημείο, όπου συναντώνται το νέο φυσικό habitat με τη νέα συλλογικότητα που συγκροτείται μεταξύ του «βιολογικού-φυσικού» με το ανθρώπινο. Όπως σημείωνε κι ο Βαζαρελί το ανθρώπινο πλαστικό κι εικαστικό υλικό σύνολο παρουσιάζεται στον χρόνο και στο φυσικό παρέκταμα του κόσμου μέσα από ‘λειτουργίες’ για να ενσωματωθεί κατόπιν στην υποκειμενική συναισθηματικότητα και σ’ όλους τους βαθμούς της ανθρώπινης διάνοιας μέσα στη φυσική  επέκταση των συνειδήσεων.

Το έργο της Μαρκέτου αποκτά ακριβώς μία τέτοια «λειτουργικότητα», φυσική και βιολογική, διατηρώντας πάντα την καλλιτεχνική πρόθεση κι ύφος, για να παρεκταθεί διαχρονικά κατά τη διάρκεια της in progress διαμόρφωσής του σε ένα συναισθητικό και διανοητικό, υποκειμενικό και αντικειμενικό, δημιούργημα πολυπαραγοντικό, που διατηρεί και το «λειτουργικό» και το «καλλιτεχνικό» και το «βιολογικό». Καίτοι ‘χρήσιμο’ και πρακτικό γίνεται συνάμα ‘υπερβατικό’, γιατί ακριβώς επιτυγχάνει τη λειτουργικότητά του και αποκτά εκείνην την ιδιότητα, που Καντιανά θα ονομάζαμε Υψηλόν (Sublime). Δηλ. γίνεται εκείνο «το αντικείμενο της φύσης που προετοιμάζει το ανθρώπινο πνεύμα να σκεθεί την αδυναμία να φθάσουμε τη φύση ως παράσταση των ιδεών», γιατί το μεγαλείο της κι οι απρόβλεπτες και πολλαπλές δυνατότητες και τα συμβεβηκότα της ξεπερνούν την ανθρώπινη προβλεπτικότητα και σκοπιμότητα. 

Από το έργο της Μαρκέτου θα λέγαμε πως ανακύπτει ένας  νέος ‘βιταλισμός’ που ξεφεύγει από την καθαρά ανθρωποκεντρική έκφραση της ιδέας που έχουμε για τη φύση. Αποτινάζουμε την απλή διαλεκτική της vista contemplativa και χάρις στη συμμετοχή (εθελοντική πάντοτε), αλλά ακόμη και με την απλή προσέγγιση στη μικροφυσική της δημιουργίας του, ξαναβρίσκουμε την participatio activa. Αίφνης, η θεάση του έργου γίνεται μία συμμετοχή, προσεγγίζοντας εκείνες τις αρχέγονες, αταβιστικές, αρχές της ιεροτελεστίας της τέχνης, ως συλλογικό και συμμετοχικό γινόμενο, όχι ως μεμονωμένος αναστοχασμός. Μία αναμόχλευση του χαμένου συλλογικού και της μυσταγωγίας, που πασχίζει να ξαναβρεί εκείνην την αρχέγονη σύνδεση με τη φύση. Είναι ένα κάλεσμα να ανακαλύψουμε πάλι εκείνη τη χοϊκή πλευρά του ανθρώπινου οργανισμού, που έχοντας μεταμορφωθεί σε ‘κουλτούρα’ διακρίνεται, όπως θα έλεγε ο Ε. Κασίρερ από τη φύση γιατί «δεν φύεται», αλλά αποτελεί προϊόν της ανθρώπινης επίνοιας. Όπως έλεγε κι ο Μαρξ, η διαφορά της Ιστορίας της ανθρωπότητας με την Ιστορία της φύσης είναι πως την πρώτη την έχουμε φτιάξει εμείς, ενώ τη δεύτερη όχι. 

Το έργο της Μαρκέτου ανακοινώνεται «ωραίο» επειδή  προκαλεί μία άδολη χαρά κι απόλαυση, όχι γι’ αυτή καθαυτή τη φόρμα του, αλλά για το ότι έχει προκαλέσει μία φυσική ομορφιά κι απόλαυση, «μη αναφορική», που δεν εξαρτάται από την αναπαράσταση ή το (λογικό) νόημα της «χρησιμότητας» και της «εντέλειας» (κι ως εντελέχειας κι ως του ολοκληρωμένου όλου). Το έργο γίνεται «φυσικά ωραίο», ανεξήγητο, γιατί δεν απαιτεί μία καθορισμένη σημασία, αποκτά μια καντιανή «ελεύθερη ομορφιά», μία τυπική υποκειμενική σκοπιμότητα, τη σκοπιμότητα χωρίς (λογικό) «σκοπό», αλλά ταυτόχρονα προικισμένον με φορμαλισμό, οικουμενικότητα και επικοινωνισιμότητα. Τον άγνωρο στον άνθρωπο «σκοπό» της φύσης καθαυτής.

—

^{ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Μέγαρο Μουσικής Αθηνών Annex M: Jenny Marketou-Folly for Songs for Funk Kinships /Καταφύγιο για τραγούδια και άγριες συγγένειες
Διάρκεια έκθεσης: 12 Σεπτεμβρίου 2025-Μάιος 2026
Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα – Κυριακή από τις 10:00 έως τη δύση του ηλίου.
Κήπος του Μεγάρου, Eίσοδος ελεύθερη}