Συχνά με έχει προβληματίσει το ερώτημα πώς εισέρχεται κανείς -ειδικά όντας σε μεγάλη ηλικία- σε ένα νέο πεδίο του επιστητού. Πώς φερ’ ειπείν μπορεί κάποιος στα 40 του να γνωρίσει τον κόσμο των σκακιστικών προβλημάτων, όταν έως τότε μόνο πολύ γενική εικόνα είχε του όλου θέματος; Δοκιμάζοντας μια περιήγηση στον μαγικό κόσμο του ίντερνετ θα συναντήσει ένα απογοητευτικό έλλειμμα γενικής πληροφορίας. Πλην των εξειδικευμένων σάιτ οι γνωστές εγκυκλοπαιδικές πηγές είναι εξαιρετικά φειδωλές. Τα βιογραφικά στοιχεία των συνθετών ελλιπή, η πληροφορία δύσκολη στην απόκτησή της.
Ο πλέον ασφαλής τρόπος θα ήταν η βίωση της ζωής της κοινότητας. Οι «προβληματικοί»/προβληματιστές είναι σχετικά λίγοι και εύκολα μπορεί να έρθει κανείς σε επαφή μαζί τους ακολουθώντας χρόνο με τον χρόνο την πορεία των ετήσιων συνεδρίων και πρωταθλημάτων της οικείας ομοσπονδίας. Το δίκτυο των σχέσεων είναι αυτό μιας πρωτόγονης φυλής. Οι αυτοεκδόσεις ανταλλάσσονται, οι ιδέες επικοινωνούνται άμεσα.
Και πάλι ωστόσο παραμένει ανοιχτό το ζήτημα του παρελθόντος. Πώς έχουμε φτάσει έως εδώ; Τα βιβλία υπάρχουν, αλλά είναι δυσεύρετα. Οι αυτοεκδόσεις είναι ο κανόνας και η πρόσβαση σε αυτές περνά από το δίκτυο των προσωπικών σχέσεων. Στον αντίποδα, οι «μεγάλες» εκδόσεις, τα άλμπουμ της ΦΙΝΤΕ, η εγκυκλοπαίδεια του Βελιμίροβιτς, οι συλλογές προβλημάτων δείχνουν τις κορυφές. Μπορεί όμως κανείς να χαρτογραφήσει μια επικράτεια μόνο από τις βουνοκορφές της;
Η πραγματική ζωή βρίσκεται στις κοιλάδες. Εκεί όπου καταλήγουν οι πηγές που κατερχόμενες από τις ψηλές κορυφές γονιμοποιούν το έδαφος. Οι επίπεδες επιφάνειες, άλλοτε χέρσες, τώρα ζωογονούνται κι αρχίζουν να δίνουν καρπούς. Αυτή την κάτοψη των κοιλάδων προσφέρουν τα περιοδικά. Δημοσιεύοντας και τους ταπεινότερους συνθέτες, φιλοξενώντας αναγνώστες και συνδρομητές, κάνουν στον μελετητή ορατή τη ζωή της κοινότητας ενόσω αυτή βιώνεται.
Ένα από τα διασημότερα περιοδικά του χώρου των σκακιστικών προβλημάτων είναι το The Problemist, το περιοδικό της Βρετανικής Εταιρείας Σκακιστικών Προβλημάτων, το οποίο κυκλοφορεί από το 1926. Στο πρώτο τεύχος του περιοδικού, σημειώνεται στο εντιτόριαλ:
«Η προέλευσή του [του περιοδικού] έγκειται στην επιθυμία να υπάρξει ένα μέσο μέσω του οποίου η Εταιρεία, ως άθροισμα ατόμων και ως ενότητα, να μπορεί να εκφράσει τις σκέψεις, τα ιδανικά και τη ζωή της.Κατόπιν πρότασης του κ. F. J. L. Alexander στην τελευταία ετήσια γενική συνέλευση, έλαβα προσφορές για την εκτύπωση αυτού του περιοδικού, γεγονός που μου επέτρεψε να διαμορφώσω ένα πρακτικό σχέδιο για τη συνέχισή του εντός των ορίων του εισοδήματός μας. Το σχέδιο εγκρίθηκε ομόφωνα σε ειδική συνεδρίαση της επιτροπής στις 7 Νοεμβρίου, με τον κ. B. G. Lass στην προεδρία, και αποδέχθηκα την πρόσκληση της συνεδρίασης να επιμεληθώ αυτές τις σελίδες. Ο τίτλος μας είναι μια ευτυχής πρόταση του κ. C. D. Locock».
Πράγματι, το επιμελημένο ψηφιακό αρχείο του περιοδικού αποτελεί μιας πρώτης τάξεως εισαγωγική καταβύθιση του αμαθούς στην ενεργή κοινότητα των προβληματιστών. Και αν έκανα μια τόσο μακρά εισαγωγή είναι για να πω ότι μέσα από την αναδίφηση του αρχείου του The Problemist μπορεί κανείς, πέρα από την εξέλιξη της μορφής και των ειδών των σκακιστικών προβλημάτων, να συναντήσει άκρως ενδιαφέρουσες περιπτώσεις συνθετών, που μην έχοντας φτάσει στη δόξα των ευάριθμων γκραν μετρ του χώρου, θα περνούσαν πιθανότατα απαρατήρητοι στον μέσο άνθρωπο. Μια τέτοια περίπτωση συνθέτη σκακιστικών προβλημάτων είναι ο Μάρκους Οτ.
Στην περίπτωση του Ελβετού συνθέτη έπεσα τυχαία, ξεφυλλίζοντας ένα από τα πολλά διαθέσιμα διαδικτυακά τεύχη του βρετανικού περιοδικού. Στο τεύχος του Μαρτίου του 2022 φιγουράρει ένα πολυσέλιδο άρθρο του Μάικλ Μακ Ντάουελ αφιερωμένο στον Οτ, που είχε πεθάνει έναν χρόνο πριν. Μια γρήγορη έρευνα στο διαδίκτυο με έφερε στην ανακοίνωση του θανάτου του σε ένα φόρουμ της σκακιστικής ιστοσελίδας Mat Plus.
Στον εκεί διάλογο μαθαίνουμε και μερικές κρίσιμες λεπτομέρειες της ζωής του. Όπως αναθυμάται ο Μαριάν Κοβάσεβιτς, νυν πρόεδρος της παγκόσμιας ομοσπονδίας, «Το 1977, δύο 17χρονα αγόρια, ο Markus Ott και ο Reto List, ήρθαν στη Malinska για να εκπροσωπήσουν την Ελβετία στο 20ό Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Σύνθεσης Σκακιστικών Προβλημάτων (WCCC) και στο 1ο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Επίλυσης (WCSC), μαζί με τον Roland Baier, τον μελλοντικό Παγκόσμιο Πρωταθλητή στην επίλυση. Στην αρχή σοκαρίστηκα βλέποντας κάποιον νεότερο από εμένα, αλλά σύντομα εντυπωσιάστηκα βαθιά από την οξύνοιά τους και τη δίψα τους να δημιουργήσουν εξαιρετικά πρωτότυπους, φιλόδοξους και αρμονικούς συνδυασμούς. Τα ταξίδια τους στη Γιουγκοσλαβία τα επόμενα χρόνια περιλάμβαναν και το Βελιγράδι, όπου συνθέσαμε μερικά προβλήματα μαζί».
Γράφει ο Μάικλ Μακ Ντάουελ στην Chessbase:
Ο έμπειρος λύτης αμέσως αναρωτιέται γιατί υπάρχει το απομονωμένο λευκό πιόνι. Χρειάζονται μόνο δύο κινήσεις από κάθε πλευρά για να στηθεί το ματ· οι διαμορφώσεις είναι βασιλιάς στο e2 και πύργος στο f1 με τον ίππο του g3 να δίνει ματ στο d4, ή βασιλιάς στο e3 και ίππος στο f3 με τον ίππο του g4 να δίνει ματ στο d1. Ωστόσο, ο βασιλιάς πρέπει να κινηθεί πριν από το κομμάτι που μπλοκάρει το τετράγωνο, και δυστυχώς δεν μπορεί να παίξει πρώτος.
Αποδεικνύεται ότι σε κάθε λύση η πρώτη κίνηση πρέπει να γίνει από το κομμάτι που βρίσκεται πάνω στο τετράγωνο του ματ. Καθώς έτσι παραμένει φύλακας στο τετράγωνο του ματ, ο ρόλος του λευκού πιονιού γίνεται ξεκάθαρος – να μπλοκάρει το μαύρο κομμάτι.
Οι λύσεις είναι:
1. Ra4 Nf5 2. Ke2 b4 3. Rf1 Nd4#
και
2. Ba4 Nf2 2. Ke3 b3 3. Nf3 Nd1#
Τι έγινε ωστόσο στη συνέχεια; Επιστρέφοντας στο τεύχος του The Problemist βλέπουμε το πεπρωμένο του Οτ, όπως το συνοψίζει εύγλωττα στο άρθρο του ο Μάικλ Μακ Ντάουελ: «Ο Markus σπούδασε φλάουτο στη φημισμένη “Schola Cantorum Basiliensis”, ένα ινστιτούτο αφιερωμένο στη μελέτη της Παλαιάς Μουσικής, από τον 9ο αιώνα και μετά, αλλά δεν αποφοίτησε. Ζούσε λιτά και εργαζόταν σε σεμνές δουλειές, όπως νυχτοφύλακας. Όταν συγκέντρωνε αρκετά χρήματα, ταξίδευε σε όλη την Ευρώπη και ακόμα πιο μακριά, εμφανιζόμενος κατά διαστήματα σε συνέδρια σκακιστικών προβλημάτων. Το 1991 πήγε με ποδήλατο από τη Βασιλεία στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Σκακιστικής Σύνθεσης (WCCC) στο Ρότερνταμ, μόνο και μόνο για να του κλέψουν το ποδήλατο».
Η μοίρα του Οτ ήταν η ματαίωση. Οι αποτυχίες καριέρας, οι αναποδιές και εντέλει, και πιο σημαντικό η ασθένεια. Από τα τέλη του προηγούμενου αιώνα ο Οτ άρχισε να παλεύει με τον καρκίνο, γεγονός που τον απομάκρυνε από το προσκήνιο. Μπορεί να μην σταμάτησε να συνθέτει, αλλά οι εμφανίσεις του στις ετήσιες συγκεντρώσεις της κοινότητας αραίωσαν. Προς το τέλος, ίσως σε μια κίνηση σατιρικής αντιμετώπισης της μοίρας πρόσθεσε στο όνομά του ένα ακόμα: Έγινε Γιοχάνες Μάρκους Οτ. Το μεγαλείο του τραγικού πεπρωμένου απαιτεί και ένα μεγαλοπρεπές όνομα, και απ’ ό,τι φαίνεται ο Οτ, κατά τη ρήση του ποιητή, τη «διασκέδαζε την αποτυχία του στην ύπαρξη. Το 2021, στα 61 του, ο Οτ πέθανε.
Το πιο διάσημο πρόβλημα του Οτ δημοσιευμένο όταν ο συνθέτης ήταν μόλις 20 ετών στο feenschach. Σειράς κινήσεων βοηθητικό πατ σε 153 κινήσεις (δηλαδή, μετά από 153 συνεχόμενες κινήσεις του μαύρου, ο λευκός παίζει μόνο μία και τον κάνει πατ). Παραμένει το πιο μακρύ πρόβλημα σειράς κινήσεων χωρίς κομμάτια προαγωγής. Αναδημοσιεύτηκε δεκάδες φορές και μπήκε με το απόλυτο 12/12 στο άλμπουμ της ΦΙΝΤΕ
Βάζοντάς τα κάτω κανείς βλέπει ότι το σύντομο πέρασμα του Οτ από τον κόσμο τούτο δεν υπήρξε αμελητέο. Προσέφερε άφθονα προβλήματα, βοηθητικά, αποδεικτικά, ρετροανάλυσης, σειράς κινήσεων επιτυγχάνοντας πολλές φορές θαυμαστά αποτελέσματα. Όταν πριν λίγο καιρό, σε μια συνάντησή μας με τον έμπειρο και πολυβραβευμένο συνθέτη Θέμη Αργυρακόπουλο, μας «έβαλε» ένα proof game, αναγνώρισα αμέσως τη σύνθεση του Οτ. Μοίρα παράξενη να συμπέσει η δική μου ανάγνωση των ημερών με τη δική του έμπνευση για τη βραδιά. Το τυχαίο είναι εντούτοις σύμπτωση πολλών αναγκαιοτήτων. Και η ανάγκη της διατήρησης της μνήμης -ειδικά αυτών που δεν κοσμούν τις ευυπόληπτες ανθολογίες- μοιάζει η μέγιστη αναγκαιότητα. Για πολλούς, από ό,τι φαίνεται, σε έναν κόσμο που δεν λείπουν τα προβλήματα, το έσχατο ίχνος που αφήνεται πίσω είναι ακριβώς η δημιουργία ενός αισθητικού αποτυπώματος με τη μορφή ακριβώς του προβλήματος.
