‘Oh, well a young man ain’t got nothing in the world these days’, τραγουδούσαν οι Who στο Young Man Blues, ελεεινολογώντας τη γεροντοκρατία του ‘60, που απέκλειε τους νέους από τις ευκαιρίες. Αν και το σημερινό μοντέλο παραγωγής υποτίθεται πως βασίζεται στην καινοτομία και τη ζωτικότητα που εκ φύσεως φέρει πάνω της η νέα γενιά, την ώρα που όλοι ομονοούν στον βωμό της ανάπτυξης με εμπροσθοφυλακή τις θέσεις εργασίας για τους νέους, τα στοιχεία αποδεικνύουν πως η πλειονότητα της νέας γενιάς -εκείνη δηλ. που δεν έχει να κληρονομήσει θέση, χρήματα και ευκαιρίες από τους γονείς της- έχει επιστρέψει σε εκείνη την εποχή που «ο νέος δεν έχει τίποτε στον κόσμο».
Παραδειγματικά, εάν πάρουμε την Ισπανία, όπου οι οικονομικοί δείκτες παρουσιάζουν μία χώρα σε πλήρη ανάπτυξη, που αποτελεί την εξαίρεση στη σημερινή φθίνουσα και παρακμάζουσα Ευρώπη, σημειώνοντας αξιοσημείωτη ευρωστία σε όλους τους τομείς. Μόνο, όταν κάποιος μετατοπισθεί από τις επίσημες στατιστικές κι εξετάσει τα εμπειρικά δεδομένα, όπου 6,7 εκατ. άνθρωποι ζουν σε συνθήκες απόλυτης φτώχειας, έρχεται αντιμέτωπος και με μία άλλη δομική και χρόνια πραγματικότητα.
Οι νέοι σε κοινωνικό αποκλεισμό και αργή ενσωμάτωση
Την αδιαμφισβήτητα επισφαλή οικονομική και κοινωνική θέση των νέων σήμερα, που βιώνουν έντονα τον κοινωνικό αποκλεισμό, τις αβέβαιες συνθήκες για την δυνατότητα αυτοδημιουργίας τους, όπως εξίσου και το αβέβαιο μέλλον τους, καθώς οι μελέτες για η βιωσιμότητα των συντάξεων είναι μάλλον δυσοίωνες.
Η 9η έκθεση FOESSA, που εκπονήθηκε από ίδρυμα που συνδέεται με την οργάνωση Cáritas σκιαγραφούν μια εικόνα που δεν συνάδει με τις επίσημες στατιστικές. Από το 2007, ο κοινωνικός αποκλεισμός για παιδιά και νέους, ιδίως τις γυναίκες, αλλά και όσους προέρχονται από οικογένειες στις κατώτερες οικονομικές κλίμακες, έχει αυξηθεί σταθερά. Οι ομάδες αυτές αποτελούν τους μεγαλύτερους χαμένους του τρέχοντος κοινωνικοοικονομικού μοντέλου και σήμερα 2,5 εκατομμύρια νέοι ζουν σε συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού. Οι νέοι ηλικίας μεταξύ 18 και 29 ετών -που γεννήθηκαν μεταξύ 1996 και 2007- έχουν μεγαλώσει ανάμεσα σε δύο διαδοχικές κρίσεις: τη Μεγάλη Ύφεση και την πανδημία COVID-19. Σε αυτήν την ομάδα, το 11% του πληθυσμού ζει τώρα σε συνθήκες σοβαρού αποκλεισμού, 83% περισσότερο από ό,τι το 2007. Οι νέοι στην Ισπανία βιώνουν βαθιά απαισιοδοξία για το μέλλον τους, το οποίο χαρακτηρίζεται από εργασιακή ανασφάλεια, δυσκολίες πρόσβασης σε στέγαση, οικογενειακή εξάρτηση και αδυναμία οικοδόμησης ενός ανεξάρτητου σχεδίου ζωής.
Ο ίδιος οργανισμός προειδοποιεί για την «ανησυχητική εδραίωση» της ανισότητας, καθώς η οικογενειακή καταγωγή καθορίζει την κοινωνική κινητικότητα περισσότερο από την προσωπική ή ακόμη και τις σπουδές. Πλέον η υποχρεωτική εκπαίδευση (λύκειο κι επαγγελματική κατάρτιση) δεν επαρκεί πλέον για να ξεφύγει κανείς από τη φτώχεια, αλλά θα πρέπει κάποιος να επενδύσει σε μεταπτυχιακές ή εξειδικευμένες τεχνικές σπουδές. Ο κίνδυνος για κοινωνικό αποκλεισμό μεγαλώνει για όσους δεν ολοκληρώνουν αυτές τις σπουδές. Η μελέτη σκιαγραφεί την εικόνα μιας Ισπανίας όπου η οικονομική ανάπτυξη συνυπάρχει με διαρθρωτική ανισότητα και μετρά τα επίπεδα κοινωνικής ένταξης και αποκλεισμού μέσα από 37 δείκτες σε τομείς όπως η απασχόληση, η στέγαση, η εκπαίδευση και η υγεία. Με βάση αυτούς τους δείκτες, ο πληθυσμός ταξινομείται σε τέσσερα διαφορετικά επίπεδα: πλήρης ένταξη, επισφαλής ένταξη, μέτριος αποκλεισμός και σοβαρός αποκλεισμός. Συνολικά, 9,4 εκατομμύρια άνθρωποι υποφέρουν από κάποια μορφή κοινωνικού αποκλεισμού. Από αυτούς, περισσότεροι από τέσσερα εκατομμύρια υποφέρουν από σοβαρό αποκλεισμό, 52% περισσότεροι από ό,τι πριν από την οικονομική κρίση.
Πιο αργά στη σύνταξη και πιο συχνά στην επισφαλή και μερική απασχόληση
Παρά τις σημαντικές πρωτοβουλίες στην κοινωνική πολιτική (τα στοιχεία για το 2024 περιλαμβάνουν αυξήσεις 30 δισεκ. ευρώ στις δημόσιες κοινωνικές δαπάνες, με τα 17 δισεκ. να προορίζονται για κοινωνικά επιδόματα και τα υπόλοιπα στις συντάξεις), μία άλλη μελέτη που δημοσίευσαν το Fundación BBVA και το Instituto Valenciano de Investigaciones Economicas (Ivie), δεν αφήνει περιθώρια αισιοδοξίας στους νέους. Η τρέχουσα κατάσταση στις οικονομίες και κοινωνίες και το μοντέλο παραγωγής στην Ευρώπη και την Ισπανία, κατεδαφίζει όλες τις επιλογές των νέων, στην εργασία και τη στέγαση, στην αυτονομία και χειραφέτησή τους δηλ. και απομακρύνει όλο και περισσότερο κάθε προοπτική συνταξιοδότησης. Που για όσους σήμερα είναι ηλικίας 16-29 μετατοπίζεται πλέον σε μία ηλικία πέραν των 71 ετών.
Η όλο και πιο καθυστερημένη ένταξη των νέων, πλήρως κι όχι εποχιακά, στην αγορά εργασίας, λόγω και της ανεργίας ή του ανταγωνισμού και του καταναλωτισμού της εκπαίδευσης, που φενακίζει τους νέους να συλλέγουν πτυχία κλπ, προκειμένου να αποκτήσουν εργασιακό πλεονέκτημα ή δια βίου (επανα)κατάρτιση, σύμφωνα με τη μελέτη του Fundación BBVA και του Ινστιτούτου Οικονομικών Ερευνών της Βαλένθια, σημαίνει πως πολλοί Ισπανοί το 2065 θα έχουν συμπληρώσει μόλις 30 εργασιακά χρόνια, γεγονός που θα επιβαρύνει τον λογαριασμό των συντάξεών τους.
Η ανάλυση διαπιστώνει ότι με τις συμβάσεις έργου ή μερικής απασχόλησης δεν διευκολύνεται η ενσωμάτωση 950.000 εργαζομένων στην αγορά εργασίας. Επιπλέον, η γενικότερη κατάσταση του εργατικού δυναμικού των νέων στην Ισπανία στις αποδίδεται στις «ελλείψεις του εκπαιδευτικού συστήματος και στην αναποτελεσματικότητα των ενεργών πολιτικών για το εργατικό δυναμικό». Όπως διαπιστώνεται στην έκθεση το ποσοστό απασχόλησης των ατόμων ηλικίας μεταξύ 16 και 29 ετών ανερχόταν στο 43,2% το 2024, κατά 15 ποσοστιαίες μονάδες χαμηλότερο από αυτό που καταγράφηκε το 2007 για την ίδια ηλικακή ομάδα (58,7%). Οι συντάκτες της υπογραμμίζουν πως η μεταγενέστερη πρόσβαση στην απασχόληση «θα δυσκολέψει τους σημερινούς νέους να ολοκληρώσουν αρκετά μεγάλα επαγγελματικά προγράμματα και, ως εκ τούτου, θα τείνουν να παρατείνουν την παραμονή τους στον κόσμο της εργασίας για να επιτύχουν μια σύνταξη που τους επιτρέπει να διατηρήσουν ένα επίπεδο διαβίωσης».
Το 25,3% των νέων εργάζεται με συμβάσεις μερικής απασχόλησης, 12 μονάδες πάνω από τον μέσο όρο του πληθυσμού, και το χρονικό κόστος των νέων που απασχολούνται είναι επίσης διπλάσιο από τον μέσο όρο (34,4% έναντι 15,9%)», αναφέρουν. Αλλά και στον τομέα των μισθών τα πράγματα ποσώς βελτιώνονται. Οι νέοι ηλικίας μεταξύ 16 και 29 ετών έχουν μισθούς που είναι 34% χαμηλότεροι από τον μέσο όρο και ιστορικά είναι μικρότεροι κι από εκείνους των γονιών τους. «Η πρόοδος της είσοδός τους στην αγορά εργασίας είναι πιο αργή, επομένως ακόμη και οι μεγαλύτερες σε ηλικία ομάδες έχουν επίπεδο εκπαίδευσης παρόμοιο με τον μέσο όρο πριν από τα 27 χρόνια, ενώ σήμερα οι νέοι ενήλικες στην ηλικία των 34 ετών δεν το έχουν φτάσει ακόμη», είπε. Να σημειωθεί ότι η μισθολογική διαφορά εις βάρος των νέων είναι ένα διάχυτο φαινόμενο στην Ε.Ε., όπως φανερώνουν και τα στοιχεία από την Ιταλία, στην οποία καταγράφονται λίγο ως πολύ οι ίδιες δυσκολίες στην αυτονόμηση, στέγαση, διαβίωση και συμπλήρωση των συντάξιμων χρόνων για τις νεότερες γενιές.
Στην Ισπανία τα μελλοντικά σχέδια των νέων θα επηρεασθούν σε σημαντικό βαθμό κι από τις μεταρρυθμίσεις που έχουν εισαχθεί στο ισπανικό συνταξιοδοτικό σύστημα, οι οποίες θα εφαρμοστούν, καταρχήν, από το 2050.Τροποποιήσεις όπως η αύξηση της εργάσιμης ηλικίας για εργασία στα 67 έτη με λιγότερα από 38,5 έτη καταβολής εισφορών το 2027 και η αύξηση στα 37 έτη καταβολής εισφορών είναι απαραίτητες για την επίτευξη του 100% της κανονιστικής βάσης το 2027.
Σύμφωνα με άλλα στοιχεία, όπως αυτά που παρουσίασαν το Fundación PwC και το Círculo de Empresarios τους τελευταίους μήνες, δείχνουν ότι η εργασιακή επισφάλεια των νέων, σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό, έχει κόστος για την ισπανική οικονομία ύψους 2,27% του ΑΕΠ.
Μια ζωή στο νοίκι (αλλά μόνο για όποιον μπορεί)
Κι εάν η δυσοίωνη τούτη προοπτική αφορά το απώτερο μέλλον, άλλα πιο ενεστώτα προβλήματα σκιάζουν τις δυνατότητες των νέων για ευημερία, πρώτο και δεινότερο το στεγαστικό. Κατά το έτος 2024 η αγορά κατοικίας παρουσίασε τη μεγαλύτερη ιστορικά αυξητική τάση της στην Ισπανία, με ετήσια αύξηση 8,4% στην τιμή της μεταχειρισμένης κατοικίας, σύμφωνα με την ανάλυση του Δείκτη Ακινήτων Fotocasa. Η κατάσταση δεν άλλαξε καθόλου το πρώτο εξάμηνο του 2025, τον Μάιο, με τις τιμές διαβίωσης να έχουν αυξηθεί κατά 14,8% και τον Ιούνιο κατά 7,5%. Όμως γεγονός παραμένει πως η πρόσβαση για τους νέους στην κατοικία γίνεται όλο πιο δύσκολη.
Για όσους θέλουν να αγοράσουν σπίτι, αλλά αναζητούν αγοραστή, το κάνουν εξίσου περίπλοκο. Τον Ιούνιο, τα ενοίκια μειώθηκαν κατά 4,4% σε σύγκριση με το πρώτο τρίμηνο του έτους, σημειώνοντας ετήσια αύξηση 9,7%, σύμφωνα με στοιχεία της Idealista.
Η αυξημένη τιμή των ενοικίων είναι ένας από τα υπόβαθρα που καθιστούν σχεδόν απαγορευτική στους σημερινούς νέους την όποια χειραφέτηση και κατά συνέπεια να διεκδικήσουν μία ισότιμη θέση στην αγορά εργασίας. Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του Παρατηρητηρίου Χειραφέτησης του Ισπανικού Συμβουλίου Νεολαίας, μόνο το 15,2% των ατόμων κάτω των 35 ετών ζούσαν μόνοι τους στο τέλος του περασμένου έτους. Ένας στους δέκα και 102.203 λιγότεροι από ό,τι το 2023. Αυτά είναι τα χειρότερα στοιχεία από τότε που τα στοιχεία άρχισαν να καταγράφονται το 2006.
Στο τέλος του 2024, το μηνιαίο ενοίκιο ανερχόταν σε 1.080 ευρώ. Και στο ποσό αυτό θα πρέπει να προσθέσουμε και τις άλλες δαπάνες, νερό, ηλεκτρικό ρεύμα και φυσικό αέριο στον λογαριασμό, με αποτέλεσμα η τελική τιμή να φθάνει περίπου στα 1.200 ευρώ -η Ισπανία θυμίζουμε έχει αυτοεξαιρεθεί από το χρηματιστήριο της ενέργειας και οι σχετικές δαπάνες είναι μικρότερες απ’ ότι σε άλλες χώρες. Σε κάθε περίπτωση το ποσό αυτό ξεπερνά κατά τριάντα ευρώ τον μέσο μισθό ενός νέου στην Ισπανία. Είναι φυσιολογικό πως τέτοιες τιμές φέρνουν το ισοζύγιο για όσους είναι κάτω των 35 ετών στο κόκκινο. «Ενώ η χειραφέτηση επιβραδύνεται, οι τιμές των κατοικιών αυξάνονται. Το προφανές συμπέρασμα είναι ότι το κύριο εμπόδιο για την ανεξαρτησία των νέων είναι ακριβώς η τιμή της στέγασης, η οποία καταπίνει τη μέτρια αύξηση μισθών», η οργάνωση μελετών για τους νέους CJE.
Και η τιμή των ενοικίων δεν εξαρτάται από ποια περιοχή ζει κάποιος. Με βάση τα στοιχεία του Παρατηρητηρίου, το μέσο κόστος μόνο του ενοικίου υπερβαίνει το 100% των μισθών σε τέσσερις περιοχές: τις Βαλεαρίδες Νήσους, τις Κανάριες Νήσους, την Καταλονία και τη Μαδρίτη. Ακολουθούν από κοντά η Ανδαλουσία, η Εουσκάδι (Χώρα των Βάσκων) και η Βαλένθια, με ποσοστά περίπου στο 90% του μισθού. Στο άλλο άκρο της κλίμακας βρίσκονται η Καστίλη και Λεόν, η Καστίλη-Λα Μάντσα και η Εξτρεμαδούρα, όπου οι νέοι ξοδεύουν το 60% του μισθού τους σε μηνιαίο ενοίκιο. Ναι μεν εκεί το ποσοστό είναι χαμηλότερο, όμως εξακολουθεί να είναι διπλάσιο από το ποσό που συνιστά ο Νόμος περί Στέγασης. Το αποτέλεσμα, επισημαίνουν οι μελέτες, είναι πως οι νέοι ζουν υπό τον συνεχή φόβο ότι δεν θα τα βγάλουν πέρα, εκτός από το ότι πρέπει να υπομένουν επισφαλείς θέσεις εργασίας και να ζουν σε υπο-εξοπλισμένες κατοικίες.
Αλλά κι ακόμη κι εάν κάποιος νέος δεν ζει στο πατρικό του, σύμφωνα με την έκθεση, δεν ζει αποκλειστικά μόνος του -μόνο το 19,7% μπορεί να το καταφέρει. Κι αυτό γιατί η πιο συνηθισμένη εναλλακτική λύση για να φύγεις από το σπίτι των γονιών σου είναι να νοικιάζεις δωμάτιο σε διαμέρισμα με συγκατοίκους. Που μήτε κι αυτή είναι μία φθηνή λύση, καθώς η μέση τιμή για την ενοικίαση δωματίου κυμαίνεται στα 380 ευρώ. Δηλ. το 35% του μισθού ενός νέου. Αλλά εκείνο που είναι το πλέον ανέφικτο, είναι να αποκτήσει κανείς σπίτι. Η μέση τιμή αγοράς κατοικίας έφτασε τα 197.210 ευρώ στο τέλος του 2024. Ποσό που θα απαιτούσε 14 ολόκληρα χρόνια μέσου μισθού συν άλλα τέσσερα χρόνια απλώς για να αποταμιεύσει για την προκαταβολή.
Όλα τούτα τα στοιχεία συνηγορούν στο γεγονός ότι η τρέχουσα νέα γενιά στην Ισπανία είναι καταδικασμένη να ζει στο ενοίκιο, μπαίνοντας όλο και πιο αργά στον εργασιακό στίβο. Πράγμα που επιτείνει τον κοινωνικό αποκλεισμό και τον σχεδιασμό ενός επαγγελματικού και προσωπικού μέλλοντος, που τους απομακρύνει όλο και περισσότερο από τη συμπλήρωση της συντάξιμης ηλικίας. Τα πάντα συνηγορούν πως οι νέοι του σήμερα ζουν χειρότερα από τη γενιά των γονιών τους, με αποτέλεσμα η απαισιοδοξία τούτη για την έλλειψη μίας καλλίτερης προοπτικής -εάν δεν την κληρονομήσεις- να ωθεί την κοινωνική τούτη ομάδα στον ριζοσπαστισμό, όχι όμως της αριστεράς. Οι περισσότερες έρευνες δείχνουν πως οι νέοι στρέφονται στο Vox, όταν το 2010 η συντριπτική τους πλειοψηφία ταυτίζονταν με την αριστερά. Μία ανησυχητική τάση, που μόνο μία πραγματική κοινωνική πολιτική, της δημοκρατικής ισοπολιτείας και των ίσων ευκαιριών, δικαιωμάτων και χωρίς αποκλεισμούς, μπορεί να αντιστρέψει.
