Το 2019, όταν μια ομάδα νέων αποφάσισε να μην πληρώσει το εισιτήριο στο μετρό, θεωρώντας πως η τιμή του ήταν υπερβολική, ένα κύμα πολιτικής αμφισβήτησης από τη βάση της κοινωνίας φούσκωσε στη Χιλή και κατέληξε σε μια εξέγερση, που έφερε την πρώτη αμιγώς αριστερή κυβέρνηση στην εξουσία. Κανένας, τότε, δεν θα πίστευε εάν του έλεγαν πως έξι χρόνια αργότερα η ίδια κοινωνία θα έφερνε στην εξουσία έναν ακροδεξιό πρόεδρο, Χοσέ Αντόνιο Καστ, που μήτε ο Ντόναλντ Τραμπ με τα αεροπλανοφόρα και τα βομβαρδιστικά του, θα κατάφερνε να εδραιώσει στο τιμόνι μιας χώρας, που επί τρεις δεκαετίες επιδιώκει να ενταφιαστεί για πάντα το φάσμα του αδίστακτου δικτάτορα Αουγκούστο Πινοτσέτ.
Ένας ακροδεξιός στη Λα Μονέδα 35 χρόνια μετά τον Πινοτσέτ
Κι όμως, οι εκλογές της 14ης Δεκεμβρίου ο Καστ κυριολεκτικά σάρωσε, επικρατώντας με 58,1% της αριστερής αντιπάλου του Ζανέτ Χάρα (41,8%), αποδεικνύοντας την αποφασιστική στροφή της κοινωνίας, η οποία προτιμώντας τη «σιδηρά πυγμή», που της υπόσχεται ο Καστ, έστρεψε τα νώτα στην Αριστερά, η οποία υπό την καθοδήγηση του Γκάμπριελ Μπόριτς ξόδεψε αδικαιολόγητα το πολιτικό κεφάλαιο της εξέγερσης και δεν πραγμάτωσε τις αλλαγές που η κοινωνία των πολιτών, οι νέοι κι οι αυτόχθονες θα επιθυμούσαν. Πλέον, οι άλυτες χρονίζουσες κοινωνικό-οικονομικές συνθήκες, τα αδιέξοδα όσον αφορά την κατάσταση με τους αυτόχθονες και το μεταναστευτικό, τη βία και τις επιχειρηματικές εξαρτήσεις, που ακυρώνουν είναι ανεξάρτητο σπιτικό σχεδιασμό αποκαρδιώσαν το εκλογικό σώμα και το έστρεψαν στον πάγιο τηρητή του δόγματος, «τάξη και ασφάλεια».
Ο ακροδεξιός ηγέτης στον δεύτερο γύρο των εκλογών επιβεβαίωσε την τάση που καταγράφηκε στον πρώτο κύκλο, κέρδισε και στις 16 εκλογικές περιφέρειες της χώρας και πέτυχε τη δεύτερη μεγαλύτερη νίκη σε επαναληπτικές εκλογές στην δημοκρατική ιστορία της χώρας, μετά τη νίκη της σοσιαλίστριας Μπατσελέτ το 2013. Στην επινίκια ομιλία του μετά τη συντριπτική νίκη του στις επαναληπτικές εκλογές, ο Χοσέ Αντόνιο Καστ δήλωσε ότι θα είναι «ο πρόεδρος όλων, χωρίς εξαίρεση» και ότι «θα υπάρξει πραγματική αλλαγή» στη χώρα. Οι δηλώσεις του αυτές είναι ενδεικτικές για τις προθέσεις του: «η τάξη δεν είναι ιδιοτροπία, είναι δικαιοσύνη», και υποσχέθηκε να «αποκαταστήσει τον σεβασμό για τον νόμο» στη χώρα, μιλώντας στους χιλιάδες οπαδούς του που τον επευφημούσαν. Ενώ ζήτησε επίσης από τον Θεό «σωφροσύνη και δύναμη για να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων».
Είναι φυσικό η εκλογή του Καστ να έχει σκορπίσει αφάνταστη χαρά στο στρατόπεδο της ακροδεξιάς «Διεθνούς», τόσο εντός όσο και εκτός της ηπείρου, που έσπευσε αμέσως να πανηγυρίσει. Ο Αργεντινός πρόεδρος Χαβιέρ Μιλέι εξέφρασε την «τεράστια χαρά του για τη συντριπτική νίκη του φίλου Χοσέ Αντόνιο Καστ στις προεδρικές εκλογές της Χιλής». Ο Σαντιάγο Αμπασκάλ, επικεφαλής του ισπανικού Vox στο ίδιο πνεύμα ανήρτησε στο Χ: «Συγχαρητήρια στον αγαπητό μου φίλο και σύμμαχο @joseantoniokast, τον νέο εκλεγμένο πρόεδρο της Δημοκρατίας της Χιλής, για τη συντριπτική νίκη του, και στον λαό της Χιλής που επέλεξε, με μια σαφή και συντριπτική απόφαση, την αλήθεια, την ελευθερία και την ευημερία». Από τις ΗΠΑ του Τραμπ, το πρώτο συγχαρητήριο μήνυμα ήρθε από τον υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο.
Αλλά και η Κίνα, κύριος οικονομικός εταίρος εδώ και 55 χρόνια της Χιλής, χαιρέτησε τη νίκη του Κατς, τονίζοντας πως είναι πρόθυμη να συνεχίσει τη συνεργασία της σε όλους τους τομείς. Για το Πεκίνο, κύριο στόχο της πολιτικής του Τραμπ, η νίκη του Κατς θα αποδειχθεί Λυδία Λίθος για το μέλλον των επενδύσεών της στη Νότιο Αμερική και την πρόσβασή της στα πλούσια κοιτάσματα σε λίθιο και χαλκό της Χιλής -μήλο της Έριδος με την Ουάσιγκτον. Για τον λόγο αυτό προάγει με κάθε τρόπο το πλεονέκτημα της εγκατάστασης κινεζικών εταιρειών, ιδίως στους τομείς της επιστήμης, της τεχνολογίας και των κατασκευών, σε όρους μεταφοράς τεχνογνωσίας, σε αντίθεση με την μονομερώς κερδοσκοπική τακτική των Αμερικανών.
Ο Καστ θα περάσει για πρώτη φορά το κατώφλι του προεδρικού μεγάρου της Λα Μονεδα. Τηρώντας το πρωτόκολλο για να ξεκινήσει η μετάβαση της εξουσίας, ο νυν πρόεδρος της Χιλής, Γκαμπριέλ Μπόριτς, προσκάλεσε τον Καστ για την επαύριο των εκλογών. Ο νεοεκλεγείς ηγέτης αποδέχθηκε την πρόσκληση, εκφράζοντας την ελπίδα πως «θα είναι μια πολύ ομαλή και σεβαστή μετάβαση».
Νίκη του Κατς ή πολιτικό δώρο από τον Μπόριτς;
Τι απομένει όμως από την «Πλατεία Αξιοπρέπειας (Dignidad)», εκεί απ’ όπου ξεκίνησαν οι πάνδημες διαμαρτυρίες και η αντίσταση του λαού και της νεολαίας, ακόμη και μες στην πανδημία κι εις πείσμα της καταστολής και της οποίας οι εικόνες των οποίων έκαναν τον γύρο του κόσμου; Ελάχιστα, σχεδόν τίποτε. Ίσως, μόνο ένα έργο αστικής ανάπλασης που, ειρωνικά, θα επιτρέψει την κατασκευή μιας τρίτης γραμμής μετρό, ακριβώς εκεί όπου τα φλεγόμενα βαγόνια κι οι σταθμοί έγιναν το σύμβολο της λαϊκής εξέγερσης!
Πλέον η πολιτική σκηνή κι η κοινωνία της Χιλής περνούν στο άλλο άκρο. Εάν η νίκη του Γκάμπριελ Μπόριτς το 2021 εγκαθίδρυσε την πιο αριστερή κυβέρνηση στο Μέγαρο της Λα Μονέδα από την εποχή του Σαλβαντόρ Αλιέντε τη δεκαετία του 1970, η τωρινή προεδρία Καστ θα σημάνει την πιο δεξιά κυβέρνηση, που έχει γνωρίσει η χώρα από την επιστροφή της δημοκρατίας το 1990. Κι εάν η πτώση της κυβέρνησης Αλιέντε οφειλόταν στην έξωθεν παρέμβαση και την επέμβαση των τανκς, η κατάρρευση της αριστερής διακυβέρνησης και της αξιοπιστίας της παράταξης γενικότερα οφείλεται αποκλειστικά στις αποτυχίες της ίδιας της προεδρίας Μπόριτς.
Οι αποτυχίες του Μπόριτς ακολούθησαν τις ανάλογες εμπειρίες με άλλους αριστερούς ηγέτες πχ. στη Βραζιλία, τη Βολιβία, την Κολομβία, οι οποίοι ναι μεν αγωνίστηκαν να προωθήσουν την ατζέντα τους, αλλά χωρίς να καταφέρουν να καλλιεργήσουν μια νέα γενιά ικανή να αναλάβει με υπευθυνότητα τη συνέχισή της. Αντί να αναδειχθεί ως ηγετική φυσιογνωμία για την Αριστερά, όπως είχε προβληθεί κατά κόρον στην ανατολή της πολιτικής του σταδιοδρομίας ο Μπόριτς διαιώνισε την αφήγηση που στοιχειώνει την Αριστερά σε όλη τη Λατινική Αμερική -και τελευταία, φευ!, και στην Ευρώπη- ως μία αποτυχημένη περιπέτεια, που αφήνει τελείως ελεύθερο και νομιμοποιημένο το πεδίο δράσης σε μία πιο ριζοσπαστικοποιημένη και ολότελα ταξική δεξιά. Σήμερα δε, σε μία αποχαλινωμένη ακροδεξιά που τείνει να καταλάβει ολάκερο το νότιο ημισφαίριο της αμερικανικής ηπείρου.
Η αποτυχημένη διακυβέρνηση του Μπόριτς
Η συντριπτική κι ως έναν βαθμό προδιαγεγραμμένη νίκη του Κατς είναι η συνέπεια των έξι ετών κατά τα οποία η Χιλή υπό την «καθοδήγηση» του Μπόριτς υπήρξε ένα είδος πρόχειρου εργαστηρίου της πολιτικής. Αλλά μιας πολιτικής χωρίς στέρεο κι ολοκληρωμένο πρόγραμμα, με λάθος επιλογές κι εμμονές και πολλές οπισθοδρομήσεις κι όχι πάντοτε τακτικές.
Η χώρα βίωσε δύο συνταγματικά δημοψηφίσματα στα οποία και τις δύο φορές οι προτάσεις απορρίφθηκαν συντριπτικά. Την πρώτη φορά επειδή η πρόταση της κυβέρνησης κρίθηκε πολύ αριστερή και η άλλη επειδή η τροποποιημένη πρόταση, που για λόγους τακτικής έφερε ηπιότερες συνταγματικές τροποποιήσεις έκλινε πολύ προς τα δεξιά. Μάλιστα, στο κομμάτι αυτό η Χιλή πρωτοπόρησε, γιατί συνήθως, ανά τον κόσμο, τέτοιου είδους και κλίμακας και περιεχομένου συνταγματικές αναθεωρήσεις εγκρίνονται με μεγάλη πλειοψηφία!
Έστω κι εάν πολλοί αναλυτές αποδίδουν την συνταγματική αποτυχία στην έμπεδη νοοτροπία των Χιλιανών, που αρέσκονται στο να απορρίπτουν τα πάντα αντί να προσκολλώνται σε κάτι, έστω και να μην είναι το ιδανικό -κάτι που εν μέρει δικαιολογεί τις τόσες και συχνά αντιδιαμετρικές, πολιτικές αμφιταλαντεύσεις στα μεταπολιτευτικά έτη- οι αιτίες της αποστροφής του εκλογικού σώματος απέναντι στην αριστερά έχει πολλές άλλες αιτίες.
Η διακυβέρνηση Μπόριτς στάθηκε άτολμη σε ένα από τα πιο κρίσιμα θέματα που απασχολούν την κοινωνία της Χιλής (και το οποίο το εκμεταλλεύθηκε στο έπακρο ο Κατς): τη δημόσια ασφάλεια και την καταπολέμηση της εγκληματικότητας. Σε συνδυασμό και με τους αποτυχημένους οικονομικούς χειρισμούς, η εγκληματικότητα κι η κοινωνική βία στη χώρα αυξήθηκε, ενώ η αποτυχημένη αντίδραση στην παράτυπη μετανάστευση και οι αμνηστίες που χορηγήθηκαν σε καταδίκους ή προκάλεσαν αντιφατικές αντιδράσεις στην κοινωνία και την οδήγησαν σε αντιπαράθεση με την κυβέρνηση.
Σημαντικές ευθύνες έχει η κυβέρνηση Μπόριτς για τα «λάθη του πρωτάρη» που διέπραξε. Το γεγονός ότι αυτοϋπονόμευσε την προσπάθειά της για μία βασική κοινωνικότερη φορολογική μεταρρύθμιση χωρίς να έχει εξασφαλίσει την απαραίτητη πολιτική υποστήριξη, με αποτέλεσμα την αρχική της απόρριψη και τις εμβαλωματικές, αποσπασματικές και διόλου αποτελεσματικές τροποποιήσεις. Ακόμη κι η συνταγματική μεταρρύθμιση ή η μείωση του ωραρίου εργασίας από πολλούς δεν θεωρούνται γενναία μέτρα, αφήνοντας ασάφειες στην εφαρμογή τους.
Η κυβέρνησή του Μπόριτς έχει επικριθεί για την ατελή δημοσιονομική της διαχείριση, την αυξανόμενη ανεργία και τον πληθωρισμό. Οι ανεκπλήρωτες υποσχέσεις σε αυτούς τους τομείς έχουν αποτελέσει πηγή μεγάλης δυσαρέσκειας , που αυξήθηκε από την αδράνειά του στην εφαρμογή τόσο του αρχικού κυβερνητικού προγράμματος, όσο και τις αργές ή καθόλου αντιδράσεις του στα προβλήματα, είτε από διεθνείς συγκυρίες, είτε από φυσικές καταστροφές.
Ιδίως στο τελευταίο αυτό ζήτημα, η απογοήτευση για την αργή αντίδραση στην ανοικοδόμηση των περιοχών που επλήγησαν από τις μεγάλες πυρκαγιές του 2024 αποδείχθηκε καθοριστικός παράγοντας για την αντιδημοφιλία της κυβέρνησης και την τελική ήττα. Από τα 34 μέτρα που είχαν ανακοινωθεί , το ένα τρίτο δεν έχει προχωρήσει στο παραμικρό κι άλλο ένα τρίτο προχωρεί με μεγάλες καθυστερήσεις. Μόλις το 1% των νοικοκυριών που επλήγησαν έχουν μπει σε καινούργια σπίτια, σύμφωνα με τις αρμόδιες υπηρεσίες.
Αλλά και στην καταπολέμηση της διαφθοράς και τα σκάνδαλα η κυβέρνηση Μπόριτς, όχι μόνον στάθηκε αναποτελεσματική, αλλά κι η ίδια στιγματίσθηκε από αυτά. Ιδίως η «Υπόθεση Συμφωνιών», η οποία αφορούσε ιδρύματα και μεταφορές δημόσιων κεφαλαίων, συγκλόνισε την κοινωνία και επηρέασε την αξιοπιστία στη διοίκηση και την εμπιστοσύνη στο «ηθικό πλεονέκτημα» της Αριστεράς.
Αλλά και στη διεθνή πολιτική του από την αρχή κιόλας ο Μπόριτς έδειξε έναν αμφιλεγόμενο επαμφοτερισμό. Αγκαλά κι αριστερός, ήταν ο μόνος που καταδίκασε την κυβέρνηση του Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα, τη Μόσχα για τον πόλεμο στην Ουκρανία και την επίθεση της Χαμάς εναντίον των Ισραηλινών τον Οκτώβριο του 2023. Βέβαια, στη συνέχεια κατηγόρησε την κυβέρνηση Νετανιάχου για «γενοκτονία» στη Γάζα.
Τα μόνα εύσημα που κάποιος θα μπορούσε να δώσει στον Μπόριτς για τα πεπραγμένα του ίσως να είναι τα λιγοστά επιτεύγματα στον τομέα των ανθρώπινων δικαιωμάτων και της ιστορικής μνήμης -ιδίως για τα θύματα και τους αγνοούμενους της δικτατορίας και του μηχανισμού για τον εντοπισμό των παράνομων υιοθεσιών στο εξωτερικό παιδιών των οποίων οι γονείς είχαν συλληφθεί από τους πραξικοπηματίες.
Η χώρα περνά την άλλη όχθη;
Τα λάθη του Μπόριτς είναι αυτά που τροφοδότησαν την ίδια την εκλογική εκστρατεία και την επιτυχία του Καστ, ο οποίος για τρίτη φορά επιδιώκει την προεδρία και για πρώτη φορά ως κύριος διεκδικητής. Κι όπως συμβαίνει και με άλλους ομογάλακτούς του, αυτή τη φορά παρουσιάζοντας μία «μετριοπαθή» εικόνα. Μία μεταμόρφωση που δεν είναι κατ’ ανάγκην πραγματική: εν πολλοίς οφείλεται, πρώτον, στην εμφάνιση του Εθνικού Ελευθεριακού Κόμματος, με επικεφαλής τον Γιοχάνες Κάισερ, στα ακόμη πιο δεξιά του. Και δεύτερον και κυριότερος, στην επέκταση της βάσης υποστήριξής του, έπειτα από την απόφαση της κεντροδεξιάς, όπως συνέβη και στη Βραζιλία με τον Μπολσονάρου, να ανακοινώσει πως θα στηρίξει από τον πρώτο γύρο κιόλας τον Κατς.
Έτσι, η πολιτική σκηνή της Χιλής επιταχύνει την ριζική αναδιάρθρωσή της, έπειτα από τρεις δεκαετίες κατά τη διάρκεια των οποίων στην εξουσία εναλλάσσονταν η παραδοσιακή κεντροδεξιά και μία μετριοπαθής σοσιαλδημοκρατία. Σήμερα, η «λευκή αντεπανάσταση» μοιάζει να εδραιώνεται, ιδίως μετά την «παρένθεση» της Αριστεράς, σε βαθμό που να έχει επηρεάσει και τις μετριοπαθείς κεντροαριστερές φωνές.
Μια χαρακτηριστική περίπτωση, που προκάλεσε πραγματικό πολιτικό σεισμό, είναι αυτή με τον πρώην προέδρου Εντουάρντο Φρέι Ρουΐθ-Τάγλε (1994-2000). Η ηγετικής φυσιογνωμία του Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος (DC), το οποίο σήμερα απειλείται με πλήρη έκλειψη και που ιδρύθηκε από τον πατέρα του, επίσης πρώην πρόεδρο, Εντουάρντο Φρέι Μοντάλβα, λίγες εβδομάδες πριν τις εκλογές, φιλοξένησε τον Καστ στο σπίτι του, δίνοντάς του εμμέσως χρίσμα για την προεδρία.
«Παρόλο που, όπως όλοι γνωρίζουν, προερχόμαστε από διαφορετικές πολιτικές θέσεις και έχουμε κρατήσει διαφορετικές θέσεις σε πολλά ζητήματα, βρισκόμαστε σε μια κρίσιμη στιγμή κατά την οποία η χώρα χρειάζεται ενότητα», δήλωσε ο 84χρονος πρώην πρόεδρος μετά τη συνάντησή του με τον ακροδεξιό υποψήφιο. Τώρα ο Φρέι -Ρουΐθ Τάγλε αντιμετωπίζει πειθαρχικές διαδικασίες από το ίδιο το κόμμα του και απειλείται με αποβολή από τις τάξεις του DC, το οποίο επίσημα στις εκλογές υποστήριξε τη Χάρα.
Η νίκη του Κατς σηματοδοτεί πλέον τη δημιουργία ενός λαϊκιστικού και ακροδεξιού τόξου στο νότιο ημισφαίριο (Αργεντινή, Χιλή, Βολιβία, Ουρουγουάη ), που είναι εμφανές ότι θα λειτουργήσει ως η Πέμπτη Φάλαγγα στην πολιορκία της περιοχής από τον Ντόναλντ Τραμπ.
Πλέον αριστερές κυβερνήσεις, όπως της Βενεζουέλας και της Κολομβίας, που δέχονται αμερικανικές πιέσεις θα βρίσκονται απομονωμένες στα όργανα της Νοτίου Αμερικής. Δεδομένου ότι με σχετικές παραχωρήσεις και η κυβέρνηση Λούλα πέτυχε τη μείωση των αμερικανικών δασμών οι νοτιοαμερικανικές αντιδράσεις στον επεκτατισμό των ΗΠΑ αδυνατίζουν κι η Ουάσιγκτον του Τραμπ μπορεί να προχωρήσει στην εφαρμογή του «νέου δόγματος Μονρόε» στην πίσω αυλή της.
