Κοντεύει να μετατραπεί σε τρεντ, αλλά οι πρωταθλητές του σκακιού μετά τον Μάγκνους Κάρλσεν τείνουν να μας εντυπωσιάζουν όχι για τα κατορθώματά τους, αλλά για τις ήττες τους. Όλοι και όλες θυμόμαστε πόσο ανακουφισμένος υπήρξε ο Κινέζος Ντινγκ Λίρεν, μετά την απώλεια του παγκόσμιου τίτλου από τον Ινδό Γκούκες (τον νεαρότερο πρωταθλητή στην ιστορία του αθλήματος). Τόσο πολύ δε ανακουφίστηκε ο Ντινγκ που από τότε δεν έχει παίξει καμία επίσημη παρτίδα κλασικού χρόνου.
Μετά τον αρχικό ενθουσιασμό για την επικράτησή του, ο Γκούκες άρχισε να δείχνει σημάδια ανωριμότητας και αστάθειας, σημειώνοντας τη μια ήττα μετά την άλλη. Τελευταίο και μεγαλύτερο επεισόδιο η ήττα από έναν 12χρονο μετρ της Φίντε (ο κατώτερος από τους τίτλους της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας), τον Ρώσο Σεργκέι Σκλόκιν, στο πρόσφατο παγκόσμιο πρωτάθλημα μπλιτς που έγινε στην Ντόχα. Ο μικρός Ρώσος έγινε το θέμα των ημερών, αλλά νομίζω ότι κανείς δεν θα ασχολούταν περαιτέρω αν ο Γκούκες δεν είχε δώσει και παλαιότερα σημάδια αδυναμίας.
Κορυφαία (από την ανάποδη) στιγμή του ήταν το περυσινό μεγάλο Όπεν της ΦΙΝΤΕ στο Ουζμπεκιστάν, ένα μεγάλο τουρνουά που δίνει και θέσεις για το τουρνουά διεκδικητών. Στο συγκεκριμένο τουρνουά υπήρξε και έντονο ελληνικό ενδιαφέρον, καθώς ένας από τους σκακιστές που νίκησαν τον παγκόσμιο πρωταθλητή (και με εντυπωσιακό τρόπο) ήταν και ο δικός μας Νικόλας Θεοδώρου. Οι τρεις ήττες του Γκούκες ήταν ένα μεγάλο σοκ για όσους ήλπιζαν ο παγκόσμιος πρωταθλητής θα μεταμορφωνόταν σε έναν πρακτικά ανίκητο υπερσκακιστή.
Το κεφάλαιο ήττες και παγκόσμιοι πρωταθλητές φαίνεται ιδανικό για τους λάτρεις της στατιστικής. Ένας από αυτούς είναι και ο Ολλανδός δημοσιογράφος, συγγραφέας και σκακιστής -και όχι απαραίτητα με αυτή τη σειρά ιδιοτήτων- Τιμ Κραμπέ. Για τους περισσότερους και τις περισσότερες από εσάς ίσως είναι γνωστός από την ταινία Η εξαφάνιση (1986), ένα πραγματικά υποβλητικό θρίλερ του Τζορτζ Σλούιζερ, το οποίο βασίζεται σε βιβλίο του. Πέραν των άλλων πολύπλευρων δραστηριοτήτων του, ο δαιμόνιος Ολλανδός διατηρεί μπλογκ με τον χαρακτηριστικό τίτλο Chess Curiosities.
To μπλογκ συνεχίζει τη δραστηριότητα της ιστοσελίδας ChessCafe, ενός από τα πιο επιδραστικά σκακιστικά σάιτ. Δημιουργημένο το 1996 από τον Χάνον Ράσελ, ο οποίος διατηρεί και τις ομώνυμες εκδόσεις, το σάιτ φιλοξένησε έως το 2016 που ανέστειλε τη λειτουργία του μερικές από τις σημαντικότερες σκακιστικές πένες της εποχής. Ανάμεσα στους διασημότερους από αυτούς συγκαταλέγονται ο Μαρκ Ντβορέσκι, ο Κάρστεν Μίλερ, η Σούζαν Πόλγκαρ, ο Χανς Ρι. Η ιστορία, η ανάλυση ανοιγμάτων και φινάλε, η συζήτηση θεμάτων του μέσου της παρτίδας, οι σπουδές και τα προβλήματα, όλα υπήρξαν αντικείμενο της αρθρογραφίας του σάιτ, μέρος της οποίας έχει εκβάλει και σε συλλογές κειμένων σε μορφή βιβλίου.
Ένα από αυτά τα βιβλία (Heroic Tales: The Best of ChessCafe.com, Russel Enteprises, 2002) φιλοξενεί το άρθρο του Κραμπέ «Regicide» που δίνει και το έναυσμα γι’ αυτό το κείμενο. Με συστηματικότητα ψυχαναγκαστικής ιδιοφυΐας ο Κραμπέ καταγράφει τις ήττες όλων των παγκόσμιων πρωταθλητών, αυστηρά κατά το χρονικό διάστημα που διατηρούσαν τον τίτλο τους. Από αυτούς εξαιρεί τον Αλεξάντερ Χάλιφμαν, τον πρωταθλητή της FIDE εκείνο το διάστημα. Θυμίζουμε ότι από το 1993 έως το 2006 ο θεσμός του παγκόσμιου πρωταθλήματος είχε σπάσει στα δύο, με την Ομοσπονδία να έχει να συγκριθεί με τον αυτονομημένο τότε Γκάρι Κασπάροβ, που κατά γενική ομολογία θεωρούταν ο «κανονικός» πρωταθλητής.
Παρόλο που το άρθρο σταματά στον Κασπάροβ -γράφεται δε τον καιρό που αυτός αναμετράται με τον Κράμνικ στο περιβόητο ματς που εκθρόνισε τον Γκάρι- παρουσιάζει ενδιαφέρον η στατιστική προσήλωση του Κραμπέ, η οποία δίνει και ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες, όπως, παραδείγματος χάριν, ότι με μέσο όρο τις 3,5 ήττες ανά χρόνο ο Όιβε υπήρξε ο πιο επιρρεπής στη βασιλοκτονία πρωταθλητής ή όπως το ρεκόρ του Λάσκερ με τις 7 ήττες σε μια χρονιά, ένα αρνητικό ρεκόρ που έσπασε ήδη ο Γκούκες με τις 13 ήττες του το 2025.
Εντυπωσιακά είναι τα στοιχεία που καταθέτει ο Κραμπέ στην κατηγορία «μηδέν». Καμία ήττα όσο διατελούσαν παγκόσμιοι πρωταθλητές δεν υπέστησαν δύο, ο πρώτος επίσημος παγκόσμιος πρωταθλητής της ιστορίας, ο Βίλχελμ Στάινιτς, και ο πλέον εκκεντρικός, ο Αμερικανός Μπόμπι Φίσερ. Ο λόγος είναι ο ίδιος: δεν έπαιξαν καμία επίσημη παρτίδα εκείνο το διάστημα. Φυσικά, την εποχή του Στάινιτς, στα τέλη του 19ου αιώνα, τα τουρνουά ήταν λιγοστά, ενώ στην περίπτωση του Φίσερ η ιστορία είναι γνωστή: από τη στιγμή που στέφθηκε πρωταθλητής δεν έπαιξε ποτέ ξανά επίσημα σκάκι, ει μη μόνο για να σπάσει το εμπάργκο (και τα νεύρα) των Αμερικανών στη Γιουγκοσλαβία το 1992. Ο Φίσερ επίσης ανήκει στην ομάδα εκείνων των πρωταθλητών που ποτέ δεν νίκησαν εστεμμένο πρωταθλητή. Όσο εξωφρενικό και αν ακούγεται οι άλλοι δύο είναι ο Καπαμπλάνκα και ο Κασπάροβ! (Προφανώς δεν εντάσσονται στη μέτρηση οι παρτίδες που αποτελούν μέρος των ματς που καθορίζουν το ποιος θα είναι ο παγκόσμιος πρωταθλητής).
Μια έκπληξη είναι η επίδοση του Τίγκραν Πετροσιάν. Παραδοσιακά στο κοινό ασυνείδητο ο Πετροσιάν θεωρείται ως μια καθαρή περίπτωση σκληρά αμυντικού παίκτη που κάνει πολλές ισοπαλίες, διαφεύγοντας από θέσεις-φωτιά. Η στατιστική του Κραμπέ όμως δείχνει μια άλλη εικόνα: με 18 ήττες σε έξι χρόνια ο σκακιστής από την Αρμενία αναδεικνύεται στον δεύτερο χειρότερο της λίστας, μετά τον Όιβε. Εντυπωσιακό αλήθεια!
Κάτι που απουσιάζει από την έκθεση του Κραμπέ -και είναι ενδεικτικό της αλλαγής βλέμματος της εποχής- είναι η ηλικία αυτών που διέπραξαν βασιλοκτονία. Ο Κραμπέ μιλάει για δυναμικότητες -με τον πορτογάλο Λούπι, δύο φορές νικητή επί του Αλιέχιν, να κρατάει μάλλον ακόμα τα σκήπτρα- μιλάει για πολλαπλότητες (εντυπωσιακό ότι ο Ίβαντσουκ είχε κερδίσει 5 φορές τον Κασπάροβ όσο ο Ρώσος ήταν παγκόσμιος πρωταθλητής), αλλά δεν μιλάει για ηλικίες. Ίσως επειδή ακόμα και το 2000 δεν βρισκόμασταν τόσο πολύ μέσα στον πυρετό της νεαρής ιδιοφυΐας, που κάνει τα ηλικιακά όρια στα ορόσημα των επιτυχιών να κατεβαίνουν συνεχώς. Θα είχε ενδιαφέρον να ψάξει κανείς και αυτή τη λεπτομέρεια, αναγκαζόμενος ή αναγκαζόμενη μάλλον να παίξει στο νήμα με διαφορά μηνών.
Υπάρχει όμως και κάτι πέρα από τη στατιστική. Όπως αποδεικνύουν, νομίζω περίτρανα, οι περιπτώσεις του Ντινγκ και του Γκούκες, το σύγχρονο σκάκι παρουσιάζει μία ανυπέρβλητη δυσκολία για όποιον πρωταθλητή δεν είναι ο Κάρλσεν, αλλά ένας απλός θνητός σούπερ γκραν μετρ: τον πληθωρισμό στην κορυφή. Το σκάκι αποτελώντας πλέον μια απόλυτα επαγγελματική επιλογή διαβίωσης έχει παραγάγει πολύ περισσότερους κορυφαίους παίκτες σε σχέση με το παρελθόν. Η ήττα καθίσταται έτσι περισσότερο πιθανή, με δεδομένο ότι για να παραμείνεις στην κορυφή επιβάλλεται να παίζεις και σε πολλά τουρνουά.
Την ίδια στιγμή, η ύπαρξη περισσότερων φορμά ελβετικών αναμετρήσεων τα τελευταία χρόνια (με κορυφαίο φυσικά το FIDE Grand Swiss) κάνει πιο εύκολο, για έναν ισχυρό γκραν μετρ που δεν είναι ακόμα στην ελίτ, να πετύχει και να τραυματίσει έναν παγκόσμιο πρωταθλητή. Η ανάγκη να γίνει το παιχνίδι πιο θεαματικό δημιουργεί λιγότερο ασφαλή περιβάλλοντα για τους παίκτες της ελίτ, αυξάνοντας και την πιθανότητα της ήττας. Κι όσο αυτό επηρεάζει την εικόνα της τελειότητας που έχουμε για το πρόσωπο του πρωταθλητή, τόσο περισσότερο εκδημοκρατίζει τις αλλαγές στην κορυφή.
