Όσο βρυχάται ο πόλεμος που σήκωσαν την 28η Φεβρουαρίου οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εναντίον του Ιράν το ωστικό κύμα από τις επιθέσεις φθάνει όλο και πιο απειλητικό και στο γειτονικό Ιράκ. Για τη Βαγδάτη, η σύρραξη, που απειλεί να αλλάξει ριζικά το γεωπολιτικό τοπίο στη Μέση Ανατολή δεν αποτελεί μια κρίση που αφορά το εξωτερικό της χώρας. Απεναντίας, συνιστά μία υπαρξιακή απειλή που ενδέχεται μακροπρόθεσμα να δοκιμάσει πάλι την εύθραυστη εδαφική κυριαρχία της χώρας και απειλεί να αναζωπυρώσει τις εθνοτικές και θρησκευτικές διαιρέσεις που στο παρελθόν έχουν απειλήσει την ακεραιότητα και την ασφάλειά της.
Η πρόσφατη ιστορία μας έχει αποδείξει πως όταν φτερνίζεται η κρυολογεί η Βαγδάτη. Όπως έγραφε ο Φανάρ Χαντάντ, ειδικός στο σύγχρονο Ιράκ, «τα σύνορα Ιράκ-Ιράν δεν είναι μόνο εδαφικά, είναι κοινωνικοπολιτικά».
Το Ιράκ δεν είναι ένας απλός γείτονας: είναι ο προνομιακός χώρος προβολής της ιρανικής επιρροής και, ως εκ τούτου, το πρώτο πεδίο όπου κανείς θα εντοπίσει τα αποτελέσματα από τις μεταβολές διαβάζονται τα αποτελέσματα της ανασύνθεσής της.
Άλλωστε, από την εποχή της πτώσης του Σαντάμ Χουσεΐν, το Ιράκ αποτελεί το κύριο πεδίο όπου το Ιράν ασκεί τη «στρατηγική βάθους» του μέσω των σιιτικών δυνάμεων Χασντ αλ Σάαμπι (Δυνάμεις Λαϊκής Κινητοποίησης). Η επίθεση στο Ιράν πυροδότησε άμεση κινητοποίηση αυτών των ομάδων και σύμφωνα με το «The National», τουλάχιστον δύο μαχητές της Καταΐμπ Χεζμπολάχ σκοτώθηκαν σε επιθέσεις σε βάσεις στο Jurf Al Sakhar, νότια της Βαγδάτης, λίγο μετά την έναρξη των επιχειρήσεων κατά του Ιράν. Γεγονός που βεβαιώνει πως το Ιράκ έχει ήδη μετατραπεί σε ενεργό μέτωπο. Ήδη από τον Ιανουάριο του 2026, η Καταΐμπ Χεζμπολάχ είχε προειδοποιήσει μέσω του δικτύου «Al Jazeera» για «ολοκληρωτικό πόλεμο» σε περίπτωση που εκδηλωθεί επίθεση ενάντια στο Ιράν. Απειλή που πλέον έχει αρχίσει να υλοποιείται με επιθέσεις drones και πυραύλων κατά αμερικανικών βάσεων στην Ερμπίλ και το Αλ Άσαντ.
Η σημασία του Ερμπίλ και συμβολικά και στρατιωτικά
Το Ερμπίλ δεν είναι τυχαίος στόχος, καθώς η πρωτεύουσα του ιρακινού Κουρδιστάν συγκεντρώνει σημαντική αμερικανική διπλωματική παρουσία, στρατιωτικές υποδομές του συνασπισμού για την ασφάλεια και αντιπροσωπεύει ένα σύμβολο πολιτικής αυτονομίας απέναντι στη Βαγδάτη και, έμμεσα, στην Τεχεράνη. Το πλήγμα, ακόμη και περιορισμένο, επιτελεί μια στρατηγική λειτουργία: σηματοδοτεί ότι το ιρακινό έδαφος μπορεί να γίνει ξανά ένα ενεργό θέατρο έμμεσης αντιπαράθεσης. Οι επιθέσεις στο αεροδρόμιο της Ερμπίλ Erbil (σύμφωνα με την «Jerusalem Post») δείχνουν ότι η Τεχεράνη θεωρεί το Ιρακινό Κουρδιστάν ως «ορμητήριο» των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Για τους Κούρδους, η κρίση αυτή απειλεί την οικονομική τους επιβίωση και την αυτονομία τους, καθώς οι ενεργειακές τους υποδομές γίνονται στόχος πυραυλικών επιθέσεων.
Όμως, το να αναχθεί η επίθεση στο Ερμπίλ ως ένα πλήγμα σε έναν απλό στόχο θα ήταν αναλυτικό λάθος. Η Περιφερειακή Κυβέρνηση του Κουρδιστάν (KRG) αποτελεί μια ανεξάρτητη μεταβλητή στην ιρακινή εξίσωση, που διαθέτει τους δικούς της στρατηγικούς υπολογισμούς. Οι σχέσεις των τοπικών κουρδικών αρχών με την Ουάσιγκτον είναι δομικά διακριτές από εκείνες της Βαγδάτης: η συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας μεταξύ των Πεσμεργκά και των δυνάμεων του συνασπισμού επιβίωσε στις μεγάλες κρίσεις στη χώρα κι η KRG διατηρεί απευθείας διπλωματικά κανάλια με τις δυτικές πρωτεύουσες.
Αλλά κι απέναντι στην Άγκυρα, το ιρακινό Κουρδιστάν παίζει έναν αμφίσημο ρόλο. Αφ’ ενός αποτελεί ανάχωμα στις στρατιωτικές επιχειρήσεις της Τουρκίας ενάντια στο PKK κι αφ’ ετέρου διατηρεί στενές οικονομικές σχέσεις με αυτήν, κυρίως μέσω των εξαγωγών πετρελαίου από τον αγωγό Κιρκούκ-Τσεϊχάν. Τέλος, απέναντι στην Τεχεράνη, η KRG καλλιέργησε ιστορικά μια στάση πραγματιστικής ουδετερότητας, φιλοξενώντας παράλληλα ιρανικά κουρδικά κόμματα της αντιπολίτευσης που το Ιράν θεωρεί υπαρξιακή απειλή. Μία σχέση που υποκρύπτει μια λανθάνουσα ένταση που με την έκρηξη της σύρραξης υπάρχει κίνδυνος να επιδεινωθεί, μιας και μία πτυχή της αμερικανικής επιχείρησης είναι να δημιουργηθούν εσωτερικές εστίες πίεσης (και με τα όπλα) στο Ιράν, ώστε να επιταχυνθεί η πτώση του θεοκρατικού καθεστώτος.
Συνεπώς τα πλήγματα στο Ερμπίλ δεν είναι μόνο ένα μήνυμα προς τους Αμερικανούς, αλλά και προς την KRG και το ενδεχόμενο να αμφισβητηθεί η κουρδική αυτονομία στο Ιράκ. Ο πρωθυπουργός του ιρακινού Κουρδιστάν Μασρούρ Μπαρζανί διατήρησε μέχρι στιγμής μια προσεκτική γραμμή, επιδιώκοντας να διαφυλάξει τα οικονομικά και ασφαλιστικά κεκτημένα της περιοχής χωρίς να εμπλακεί σε ανοιχτή αντιπαράθεση με τις φιλοϊρανικές φατρίες. Αυτή η στάση θα γίνεται όλο και πιο δύσκολη σε περίπτση που η περιφερειακή κλιμάκωση παραταθεί. Ο διαβόητος Χένρι Κίσιντζερ σημείωνε ότι «στις ασύμμετρες συγκρούσεις, το περιφερειακό θέατρο γίνεται συχνά ο αποφασιστικός τόπος» και το Ιράκ, ιδίως οι κουρδικές περιοχές του, θα αποτελέσουν ένα τέτοιο βαρόμετρο για τις εξελίξεις.
Οι εθνοτικές δυναμικές και το φάσμα του Εμφυλίου
Μετά την επιχείρηση κατά της Τεχεράνης, η εσωτερική πολιτική σκηνή στο Ιράκ διχάζεται. Το σιιτικό «Συντονιστικό Πλαίσιο», που στηρίζει την τωρινή κυβέρνηση, βρίσκεται υπό ασφυκτική πίεση να ευθυγραμμιστεί πλήρως με την Τεχεράνη. Η υποψηφιότητα του Νούρι αλ Μαλίκι η οποία συνέπεσε με την κλιμάκωση, περιπλέκει την κατάσταση, καθώς οι ΗΠΑ έχουν στείλει σαφή μηνύματα ότι η επιστροφή προσώπων στενά συνδεδεμένων με το Ιράν θα επιφέρει κυρώσεις και περαιτέρω απομόνωση.
Παράλληλα, οι σουνιτικές κοινότητες στο δυτικό και βόρειο Ιράκ φοβούνται ότι θα περιθωριοποιηθούν, πιεσμένες από τις εξελίξεις που μετατοπίζουν το στρατηγικό παιχνίδια ανάμεσα στους Κούρδους και τους Σιίτες. Από τη μία πλευρά, οι Σουνίτες δεν επιθυμούν την ιρανική ηγεμονία, αλλά από την άλλη, φοβούνται ότι η απόσπαση των Σιιτών θα σημάνει την κατάρρευση της κεντρικής διοίκησης. Κάτι που θα επιτρέψει την επανεμφάνιση ριζοσπαστικών ομάδων όπως η ISIS. Η αστάθεια στις σουνιτικές περιοχές συχνά λειτουργεί ως «φυτώριο» για κάθε λογής εξτρεμισμό, ειδικά όταν οι κρατικές υπηρεσίες καταρρέουν λόγω του πολέμου.
Το Ιράκ: Δευτερεύον μέτωπο ή πυλώνας;
Ένα μεγάλο λάθος θα ήταν όμως να αντιμετωπίσουμε το Ιράκ αποκλειστικά ως ένα πεδίο μάχης μέσω αντιπροσώπων (proxy war) κι όχι ως ένα αυτοτελές κράτος, στο οποίο συγκλίνουν τρεις επάλληλες δυναμικές. Αφ’ ενός ένα πεδίο όπου, για το Ιράν, θα υπάρξουν περιορισμένα πλήγματα κατά αμερικανικών συμφερόντων (βλέπε Ερμπίλ) για τη διατήρηση της πίεσης σε Ουάσιγκτον και Τελ Αβίβ, χωρίς την πρόκληση μαζικής απάντησης και γι’ αυτό.
Κατόπιν, οι προσπάθειες για να γίνει μία εσωτερική διαχείριση της κυριαρχίας, που θα κρατά όλες τις αποστάσεις: δηλ. μία μόνιμη διαιτησία μεταξύ Ουάσιγκτον, Τεχεράνης και παραγόντων μέσα στην εθνική επικράτεια, συμπεριλαμβάνοντας πλέον πιο ρητά την KRG ως αυτόνομο πόλο, ούτως ώστε να διατηρηθεί η εύθραυστη κυβερνητική, εθνοτική και στρατηγική ισορροπία που το διατηρεί ως χώρα.
Κι επιπλέον να αναδειχθεί ως ένας φορέας για την περιφερειακή ισορροπία υπό την ευρεία έννοια. Καθώς με τα νέα δεδομένα, μεταβάλλεται κι ο ρόλος που καλούνται να παίξουν στην περιοχή η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ, τα Εμιράτα κι η Τουρκία, αλλά κι οι διάφορες ομάδες -από τους Κούρδους, έως τον ΙSIS- και με τον καθένα από τους παίκτες αυτούς να επιδιώκει να επανατοποθετήσει τα πιόνια του στον χώρο εξουσίας που μόλις άνοιξε ο θάνατος του Χαμενεΐ, το Ιράκ θα μπορούσε, παραδόξως, να γίνει ένας έμμεσος μεσολαβητής εάν η Βαγδάτη καταφέρει να διατηρήσει τη σχετική της σταθερότητα. Αλλά θα μπορούσε επίσης να γίνει ξανά ένα ενεργό μέτωπο εάν τα αντίποινα ενταθούν -και το ιρακινό Κουρδιστάν θα βρισκόταν τότε στην πρώτη γραμμή, διχασμένο ανάμεσα στις δεσμεύσεις του με την Ουάσιγκτον, την πίεση της Τεχεράνης και τις φιλοδοξίες της Άγκυρα.
Το δίλημμα της Βαγδάτης
Η ιρακινή κυβέρνηση προσπαθεί να τηρήσει μια ακρασφαλή ισορροπία ανάμεσα σε αντιμαχόμενες δυνάμεις, που φευ! υπάρχουν και μέσα στο έδαφός της. Ο επικεφαλής της ομοσπονδιακής κυβέρνησης Μοχάμεντ Σία αλ-Σουντάνι παίζει τον ρόλο του ισορροπιστή σε μία εξουσία της οποίας τα περιθώρια στενεύουν. Προερχόμενος από έναν συνασπισμό που περιλαμβάνει φατρίες προσκείμενες στην Τεχεράνη, δεν μπορεί να αντέξει ούτε μια μετωπική ρήξη με την Ουάσιγκτον ούτε μια εμφανή υποταγή στις εντολές των πολιτοφυλακών. Η Βαγδάτη πρέπει να αποδείξει ότι διατηρεί το νόμιμο μονοπώλιο της βίας, χωρίς να προκαλέσει ρήξη με δρώντες που διαθέτουν πραγματικό στρατιωτικό και πολιτικό βάρος.
Η απόφαση να κλείσει ο εναέριος χώρος ήταν μια προσπάθεια να αποφευχθεί η εμπλοκή, αλλά η πραγματικότητα στο έδαφος είναι διαφορετική. Το Ιράν χρησιμοποιεί το ιρακινό έδαφος για τη μεταφορά εξοπλισμού και για αντίποινα, ενώ και οι ΗΠΑ και το Ισραήλ πλήττουν στόχους εντός του Ιράκ για να περιορίσουν την ιρανική επιρροή.
Στη Βαγδάτη, ξέσπασαν διαδηλώσεις κοντά στην Πράσινη Ζώνη, ορισμένες στρεφόμενες κατά της αμερικανικής παρουσίας. Οι δυνάμεις ασφαλείας περιόρισαν τις συγκεντρώσεις για να αποφευχθεί η επέκταση προς τις διπλωματικές αποστολές. Οι ιρακινές πολιτοφυλακές λειτουργούν ως «υβριδικοί δρώντες», καθώς ενώ είναι ενσωματωμένες στον κρατικό μηχανισμό, διατηρούν παράλληλα μία στρατηγική αυτονομία κι η τρέχουσα κρίση δοκιμάζει αυτή την υβριδικότητα.
Για κάποιους αναλυτές, η τρέχουσα κρίση αποτελεί μια ευκαιρία για το Ιράκ να επανιδρύσει την κυριαρχία του, αλλά οι προϋποθέσεις για κάτι τέτοιο είναι ελάχιστες. Με την οικονομία να παραπαίει και τις υποδομές να καταρρέουν, το Ιράκ κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια χώρα τοπικών φέουδων» ( όπως τονίζει η ORSAM), όπου κάθε εθνοτική ή θρησκευτική ομάδα θα ελέγχει τη δική της επικράτεια με τη στήριξη εξωτερικών δυνάμεων.
Ανθρωπιστικές και οικονομικές επιπτώσεις
Όμως το πρόβλημα για το Ιράκ, πέρα από τους πυραύλους, είναι κι οι άλλες επιπτώσεις στην ίδια την καθημερινή επιβίωση των πολιτών του.
Πρώτα απ’ όλα μεγάλος είναι ο φόβος για τις επικείμενες προσφυγικές ροές. Η επίθεση στο Ιράν, όπως κι οι εσωτερικές αναταραχές που το κλυδωνίζουν από τον Ιανουάριο εκεί έχουν ήδη οδηγήσει Ιρανούς πολίτες να περνούν τα σύνορα προς το Ιράκ. Το Ιράκ, που ήδη φιλοξενεί εκατομμύρια εσωτερικά εκτοπισμένους και δεν έχει τις υποδομές να διαχειριστεί ένα νέο προσφυγικό κύμα.
Δεύτερο και σημαντικότερο πρόβλημα για το Ιράκ είναι η ενεργειακή εξάρτηση. Η Βαγδάτη εξαρτάται πλήρως από το Ιράν για το φυσικό αέριο και τον ηλεκτρισμό του. Μια πλήρης διακοπή αυτών των ροών λόγω του πολέμου θα σβήσει τα φώτα στη Βαγδάτη, πυροδοτώντας νέες κοινωνικές εξεγέρσεις.
Διάλυση ή επαναπροσδιορισμός;
Αν ο θάνατος του Χαμενεΐ σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής, δεν προαναγγέλλει απαραίτητα το τέλος της ιρανικής επιρροής στο Ιράκ. Θα μπορούσε να μεταμορφώσει τη φύση της: λιγότερο ιδεολογική, πιο πραγματιστική ή, αντίθετα, πιο ριζοσπαστική, ανάλογα με τη δυναμική της διαδοχής. Οι αναλύσεις από το Brookings και το WBUR υπογραμμίζουν ότι η στρατηγική των ΗΠΑ για αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν μπορεί να οδηγήσει σε ένα κενό ισχύος που θα ρουφήξει το Ιράκ. Αν το Ιράν αποσταθεροποιηθεί πλήρως, οι φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ μπορεί να αυτονομηθούν περαιτέρω, μετατρέποντας τη χώρα σε ένα απέραντο πεδίο μάχης μεταξύ περιφερειακών δυνάμεων.
Το Ιράκ βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή. Η επίθεση στο Ιράν δεν είναι απλώς ένας πόλεμος ανάμεσα σε δύο κράτη, αλλά ένας καταλύτης που ενδέχεται, λόγω της σύνθεσής του, να επιταχύνει την εσωτερική αποσύνθεση του Ιράκ. Η αντιπαράθεση μεταξύ της σιιτικής πλειοψηφίας (που ωθείται στη ριζοσπαστικοποίηση), της κουρδικής μειονότητας (που παλεύει για επιβίωση) και των σουνιτών (που φοβούνται τον αφανισμό) δημιουργεί ένα εκρηκτικό μείγμα.
Για να αποφευχθεί η πλήρης διάλυση, το Ιράκ χρειάζεται μια εθνική συναίνεση που προς το παρόν μοιάζει ουτοπική. Το κεντρικό διακύβευμα για το Ιράκ παραμένει η εδραίωση του κράτους. Η πρόσφατη ιστορία δείχνει ότι κάθε περιφερειακή κρίση ενίσχυσε τους ένοπλους μη κρατικούς δρώντες εις βάρος των θεσμών. Το στρατηγικό ζήτημα δεν είναι, επομένως, μόνο αυτό της αντιπαράθεσης μεταξύ Ισραήλ, Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν. Είναι η ικανότητα του Ιράκ -και των Κούρδων- να εμποδίσουν το έδαφός τους να γίνει ξανά ο κύριος χώρος έμμεσης επίλυσης των περιφερειακών ανταγωνισμών και να διατηρήσει τη σχέση της με την Ουάσιγκτον χωρίς να εκτεθεί σε αντίποινα από την Τεχεράνη ή τους Ιρακινούς αντιπροσώπους της. . Χωρίς μια ισχυρή κεντρική κυβέρνηση ικανή να χαλιναγωγήσει τις πολιτοφυλακές και να προστατεύσει όλες τις εθνότητες, το Ιράκ κινδυνεύει να γίνει η παράπλευρη απώλεια ενός πολέμου στον οποίο δεν επέλεξε να συμμετάσχει, αλλά από τον οποίο δεν μπορεί να ξεφύγει.
