Η δεξιά στην Ισπανία γνωρίζει πολύ καλά πως η ξενοφοβία μπορεί να αποφέρει ψήφους και βλέποντας τη δημοσκοπική (και εκλογική στις πρόσφατες περιφερειακές αναμετρήσεις) άνοδο του ακροδεξιού Vox είναι πρόθυμη να κάνει συμφωνίες ακόμη με τον διάβολο. Τις τελευταίες εβδομάδες, η κοινή γνώμη με έκπληξη είδε το συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα (ΡΡ) να υιοθετεί σε τοπικό επίπεδο την ιβηρική εκδοχή του America First και της «θεωρίας της αντικατάστασης» που έχει εισάγει το ακροδεξιό Vox, υπό τη δόγμα της «εθνικής προτεραιότητας», κρατώντας απλώς ένα μικροσκοπικό φύλλο συκής στη σχετική συζήτηση στο Κοινοβούλιο. Και τούτο, βέβαια, εντελώς προσχηματικά, επικαλούμενη διαφορές στους «τελικούς» στόχους και την ένταση ανάμεσα στις δύο αντιλήψεις για την «προτεραιότητα».
Φυσικά, το ΡΡ τηρεί στάση αναμονής μέχρις ότου διαπιστώσει έως ποιου σημείου το εκλογικό σώμα θα μείνει ασυγκίνητο ή πόσο θ’ αγκαλιάσει ανερυθρίαστα την ηθική και δημοκρατική τούτη εκτροπή, όπως επίσης και να δοκιμασθεί στην πράξη το μέτρο, όπου έχει συμφωνηθεί ανάμεσα στις δύο δυνάμεις της δεξιάς στις τοπικές κυβερνήσεις συνεργασίας (στην Εξτρεμαδούρα και στην Αραγονία). Η κλιμάκωση τούτης της συνεργασίας είναι φανερό πως απαντά με ριζοσπαστικό τρόπο στο «κοσμογονικό» νομοσχέδιο για την «νομιμοποίηση» μεταναστών, που ζούνε χρόνια και εργάζονται στην Ισπανία, που πέρασε στο Κοινοβούλιο η κυβέρνηση του Σοσιαλιστή Πέδρο Σάντσεθ με τα προοδευτικά κι αυτονομικά κόμματα.
Μέσα σε τούτον τον εμφανή πλέον πόλεμο γραμμών, αποφασιστικός παράγοντας σε αυτό θα είναι κι η επαγρύπνηση και αποτελεσματική συσπείρωση της Αριστεράς απέναντι στην νέα εκστρατεία της Reconquista, που πλέον δεν εκπορεύεται μόνον από την ακροδεξιά, αλλά έχει πλέον στην πρώτη της γραμμή και τους παραδοσιακούς συντηρητικούς, οι οποίοι πλέον στοχεύουν στη ριζοσπαστικοποίηση και την πόλωση, στοχεύοντας σε έναν εκλογικό ντετερμινισμό για την κατάκτηση της εξουσίας.
Τι είναι η «Εθνική Προτεραιότητα»; Τα κλειδιά της συμφωνίας
Η έννοια της «εθνικής προτεραιότητας», που χρόνια διαλαλεί το Vox, ως μέτρο προστασίας για τους γηγενείς πολίτες από τους κινδύνους που εγκυμονεί η μετανάστευση κι η αλλοίωση της εθνικής και θρησκευτικής ταυτότητας, αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της ιδεολογικής ατζέντας του. Όμως μετά τις συμφωνίες σε περιοχές, όπου οι τοπικές κυβερνήσεις εξαρτώνται άμεσα από τις κοινοβουλευτικές συμμαχίες με το Vox, όπως η Εξτρεμαδούρα και η Αραγονία, πλέον αποτελούν κεντρικό σύνθημα και στο πρόγραμμα της παραδοσιακής δεξιάς.
Κύριος στόχος του προγράμματος αυτός είναι ο περιορισμός στην πρόσβαση σε κοινωνικές παροχές, επιδόματα στέγασης και δημόσιες υπηρεσίες για τους μετανάστες. Στα συγκεκριμένα μέτρα, προβλέπεται να δίνεται προβάδισμα στους Ισπανούς πολίτες, ανεξάρτητα.
Η πρόταση σε γενικές γραμμές αποσκοπεί στο να περιορίσει δραστικά το κοινωνικό κράτος και τις λεγόμενες «δομικές κοινωνικές υπηρεσίες». Όπερ σημαίνει ότι σε περιπτώσεις που σε ορισμένους τομείς οι πόροι είναι περιορισμένοι, το κριτήριο της εθνικότητας θα υπερισχύει του κριτηρίου της οικονομικής ανάγκης. Αυτόματα δηλ. περιστέλλεται η έννοια της κοινωνικής δικαιοσύνης, της ισονομίας των κατοίκων (και των πολιτών) και των ανθρώπινων δικαιωμάτων και δημιουργείται μία κοινωνία με πολίτες δύο κατηγοριών και εγκαθιδρύεται μία δομή απαρτχάιντ, όπου η εθνικότητα, το χρώμα κι η θρησκεία θα θεωρούνται κριτήρια αποδοχής.
Η επιβολή της «εθνικής προτεραιότητας» αποτελεί μία πάγια και κεντρική στρατηγική του Vox. Το ακροδεξιό κόμμα επί πολλά χρόνια κι όπου συνεργάσθηκε ή σε δημοτικό επίπεδο ανέλαβε τη διοίκηση επέβαλε θεσμικά, αλλά κυρίως ενεργοποίησε όλη τη «μαζική επικοινωνιακή μηχανή του», προκειμένου να επιβάλει και να καθιερώσει αυτό το θέμα στον δημόσιο διάλογο, μετατρέποντας μια περιθωριακή ιδέα σε κεντρικό πολιτικό αίτημα. Μία στρατηγική ιδιαζόντως επιτυχημένη, όπως αποδείχθηκε, γιατί στη βουλιμία του για εξουσία, το ΡΡ και πολλά φιλόδοξα στελέχη του (όπως κυρίως η περιφερειάρχης της Μαδρίτης Ισάβελ Αγιούσο) ενστερνίσθηκαν το δόγμα της «προτεραιότητας» των Ισπανών (λευκών και καθολικών) και πλέον το πρόγραμμα του Vox, έστω και διαφορετικό και αμβλυμμένο όσον αφορά τις πιο ριζοσπαστικές του λεπτομέρειες, αποτελεί πλέον εθνική στρατηγική και της παραδοσιακής δεξιάς.
Διχασμός στο εσωτερικό του PP: «Μας έβαλαν γκολ»
Βέβαια, η ενσωμάτωση της ακροδεξιάς ατζέντας στο πρόγραμμα του ΡΡ από την ηγεσία του Αλβέρτο Νούνιεθ Φεϊχόο δεν έγινε αναίμακτα. Παρά και το γεγονός, για να τηρηθούν τα προσχήματα, το κόμμα δεν ψήφισε την ανάλογη πρόταση του Vox στο Κοινοβούλιο -για να αποτελέσει εθνική προτεραιότητα το μέτρο- η φαινομενική προσέγγιση στο ακροδεξιό δόγμα, δεν έγινε αναίμακτα μέσα στο ΡΡ. Πολλά στελέχη του εκφράζουν την έντονη ανησυχία τους, θεωρώντας ότι το κόμμα έχει παγιδευτεί στη ρητορική της ακροδεξιάς και ισχυρίζονται πως τούτο θα κοστίσει ψήφους και μετατοπίσεις ψηφοφόρων τους προς το Vox, ενώ παράλληλα θα αποξενώσει τους πιο μετριοπαθείς εκλογείς του ή όσους ψηφοφόρους του προέρχονται από τους απογοητευμένους του PSOE.
«Μας έβαλαν γκολ», ομολογούν στελέχη του PP στην εφημερίδα El País, αναφερόμενοι στον τρόπο με τον οποίο το Vox κατάφερε να επιβάλει τους όρους του στις διαπραγματεύσεις. Ταυτόχρονα ενισχύεται ο φόβος ότι το PP χάνει το κεντρώο προφίλ του, υιοθετώντας θέσεις που αγγίζουν τα όρια της αντισυνταγματικότητας, καθώς η ισπανική νομοθεσία και το Σύνταγμα εγγυώνται την ισότητα στην πρόσβαση στις βασικές υπηρεσίες.
Επιπλέον, αυτό μπορεί να έχει και έμμεσες και μακροπρόθεσμες πολιτικές συνέπειες, αναφορικά με την «καθαρότητα» που αναδεικνύει το δόγμα και, ορισμένως, δεν περιορίζεται μόνον στους εξωτερικούς μετανάστες, αλλά δυνητικά μπορεί να θεωρήσει «μη εθνικούς» (κατά τα αμιγή εθνικιστικά πρότυπα του Vox) και τις άλλες εθνοτικές οντότητες της Ισπανίας (Καταλανούς, Βάσκους, Γαλιέγους) κι όσους αυτοπροσδιορίζονται με βάση την καταγωγή τους.
Τούτο θα μπορούσε, σε τοπικό επίπεδο, να οδηγήσει σε διοικητικούς αποκλεισμούς και διακρίσεις. Άλλωστε το Vox σε πολλές περιοχές (Βαλένθια, Βαλεαρίδες) έχει δώσει τέτοια δείγματα για υποβάθμιση της εθνοτικής και γλωσσικής ιδιαιτερότητας (πχ. περιορισμός της διδασκαλίας της τοπικής γλώσσας στα σχολεία, ιστορική μνήμη κλπ). Σε έναν βαθμό, πολλά τοπικά στελέχη του ΡΡ φοβούνται μήπως υπάρξει διαρροή ψήφων προς τα άλλα δεξιά αυτονομιστικά κόμματα, που δεν στηρίζουν το ΡΡ (βλέπε τους Βάσκους του PNV) φοβούμενα τις εθνικιστικές του παρεκτροπές (συν τη διαβλεπόμενη συνεργασία με το Vox).
Η απάντηση της κυβέρνησης και της αριστεράς: «Απάνθρωπη πολιτική»
Αμέσως μετά τον προσηλυτισμό του ΡΡ στις αρχές του Vox, το σοσιαλιστικό κόμμα και οι εταίροι του έχουν κηρύξει πανστρατιά απέναντι στη δεξιά συμφωνία, ανακοινώνοντας μία σειρά από πρωτοβουλίες ευαισθητοποίησης των πολιτών σε όλη την επικράτεια, αντίκρυ σε τούτη την απειλή για τη δημοκρατία και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Ήδη το PSOE προανήγγειλε προσφυγές και προτάσεις μομφής σε δήμους και περιφέρειες, όπου κυριαρχεί η συνεργασία ΡΡ/Vox, προκειμένου να παρεμποδίσει την εφαρμογή της τακτικής της «εθνικής προτεραιότητας», χαρακτηρίζοντάς την «απάνθρωπη» και «ρατσιστική».
Η κυβέρνηση και η αριστερά υποστηρίζουν πως η δημιουργία πολιτών δύο ταχυτήτων υπονομεύει τη συνοχή της ισπανικής κοινωνίας και παραβιάζει τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Αλλά ακόμη κι η Ισπανική Επισκοπική Σύνοδος έχει εκφράσει αντιρρήσεις για τα κριτήρια της «εθνικής προτεραιότητας» και έχει αποτελέσει στόχο της ηγεσίας του Vox. Μάλιστα το 2024 η καθολική οργάνωση Cáritas ανακοίνωσε πως αναστέλλει την παροχή βοήθειας στον Δήμο του Μπούργος, ο οποίος κατόπιν απαίτησης του Vox είχε αποκλείσει από τον προϋπολογισμό ΜΚΟ που βοηθούσαν μετανάστες, αναγκάζοντας την προσκείμενη στο PP δήμαρχο να ανακαλέσει.
Το δεξιό ανάχωμα στη «νομιμοποίηση» των μεταναστών
Είναι σαφές πως η πρωτοβουλία του PP και του Vox για περιορισμό των παροχών στους μετανάστες έρχεται ως απάντηση στη μεγάλη συζήτηση που έχει ανοίξει στην Ισπανία για την «τακτοποίηση» (regularización) εκατοντάδων χιλιάδων μεταναστών, που ζουν και εργάζονται στη χώρα χωρίς έγγραφα. Το ΡΡ επιδιώκει να εκμεταλλευθεί τον διχασμό που έχει προκύψει στην κοινή γνώμη, όχι μόνον στις τάξεις όσων διάκεινται αρνητικά, αλλά και μεταξύ εκείνων που την πιστεύουν ή είναι άμεσα ενδιαφερόμενοι, αλλά διατηρούν επιφυλάξεις για το κατά πόσον αυτή η «τακτοποίηση» τους προφυλάσσει από τις διακρίσεις και την περιθωριοποίηση. Κάτι που αποδεικνύεται στην περίπτωση της συμφωνίας για την «εθνική προτεραιότητα», που κονιορτοποιεί τη φαινομενική «νομιμοποίηση» των μη γηγενών πολιτών.
Η πίεση από την κοινωνία των πολιτών, αλλά κι οι πραγματικές εργασιακές και δημογραφικές ανάγκες, όπως κι η διαμόρφωση της κοινωνίας όλα τούτα τα χρόνια, οδήγησε στο Κογκρέσο μια πρόταση για τη νομιμοποίηση περίπου 500.000 μεταναστών. Χάρις στο νέο διάταγμα γηια την τακτοποίηση, τόσο οι αιτούντες διεθνή προστασία όσο και τα άτομα σε παράτυπη διοικητική κατάσταση, μπορούν να αιτηθούν για να παραμείνουν κι εργαστούν στη χώρα. Με τον τρόπο τούτο επιλύεται ένα χρόνιο και βασανιστικό πρόβλημα -τόσο για τις επίσημες δομές, όσο και για τους ίδιους τους ταλαίπωρους ανθρώπους και τις οικογένειές τους- το οποίο κόστιζε σε πολλές υπηρεσίες (υγεία, παιδεία κλπ) και ήταν και αντιπαραγωγικό για τα δημόσια έσοδα.
Ιδίως όσοι βρίσκονται σε παράτυπη διοικητική κατάσταση μπορούν να το επιτύχουν αποδεικνύοντας ότι α)έχουν εργαστεί με νόμιμη σύμβαση ως μισθωτοί ή ως αυτοαπασχολούμενοι στην Ισπανία, β) διαθέτουν οικογενειακή μονάδα αποτελούμενη από ανήλικα τέκνα, ενήλικα άτομα με αναπηρία ή γ)να αποδείξουν την κατάσταση ευαλωτότητάς τους.
Μετά την ποιοτική αναβάθμιση του μεταναστευτικού ζητήματος, το PP βρίσκεται σε δύσκολη θέση. Από τη μία πιέζεται από το Vox για να προαχθεί σε βάθος η «εθνική προτεραιότητα» ως βασικό προεκλογικό αντίβαρο στον δρόμο προς την εξουσία. Από την άλλη όμως, όπως κι η εργοδοσία στην οποία τόσο κοντά βρίσκεται που από καιρό το τονίζει, αναγνωρίζει και το ίδιο την ανάγκη να μεταγγισθεί εργατικό δυναμικό για να πλαισιώσει ορισμένους τομείς στην οικονομία, όπου η έλλειψη διαθέσιμων χεριών είναι ορατή. Αυτό το έχει οδηγήσει σε μια αμφίσημη στάση στις ψηφοφορίες: σε τοπικό επίπεδο συναινεί με το Vox, όμως στο Κοινοβούλιο εκφράζει ενστάσεις όσον αφορά το αφοριστικό ακροδεξιό περιεχόμενο των προτάσεων του Vox .
Δημοσκοπήσεις και εκλογική πορεία
Η στρατηγική συμμαχία των δύο κομμάτων φαίνεται να έχει αντίκτυπο στις δημοσκοπήσεις, δημιουργώντας ένα τοπίο ακραίας πόλωσης. Παρά τις εσωτερικές αντιδράσεις, το μπλοκ PP-Vox φαίνεται να διατηρεί μια ισχυρή βάση ψηφοφόρων που ανησυχούν για την ασφάλεια και την οικονομική πίεση. Ταυτόχρονα, η ρητορική της «εθνικής προτεραιότητας» λειτουργεί ως καταλύτης για τη συσπείρωση των ψηφοφόρων της αριστεράς, οι οποίοι βλέπουν τον κίνδυνο μιας κυβέρνησης με συμμετοχή της ακροδεξιάς σε εθνικό επίπεδο.
Με βάση τις τελευταίες δημοσκοπήσεις η ισπανική κοινωνία εμφανίζεται διχασμένη σχετικά με την ανάγκη νομιμοποίησης των μεταναστών. Ο λόγος του Vox και του PP έχει διεισδύσει σε ένα σημαντικό μέρος των πολιτών.
Σε δημοσκόπηση της 40dB για την εφημερίδα EL PAÍS και το δίκτυο Cadena SER, περισσότεροι από τους μισούς απαντούν ότι η έκτακτη νομιμοποίηση θα επηρεάσει αρνητικά την πρόσβαση στη στέγαση και θα πιέσει το σύστημα υγείας. Ωστόσο, η έρευνα αποκαλύπτει επίσης μεγάλη παραπληροφόρηση, καθώς το 40,1% θεωρεί πως η νομιμοποίηση παραχωρεί χρήμα και υπηκοότητα, κάτι που δεν ισχύει. Επίσης, όσον αφορά την υγειονομική περίθαλψη, οι μετανάστες που πρόκειται να νομιμοποιηθούν επωφελούνται ήδη από τη δημόσια υγεία.
Το 37,6% των ερωτηθέντων βλέπει θετικά τη νομιμοποίηση, ενώ το 33% τη θεωρεί κακή ή πολύ κακή επιλογή και το 21% μέτρια. Μεταξύ αυτών που την κρίνουν αρνητικά υπερτερούν οι ψηφοφόροι του PP και του Vox. Το 60% των Ισπανών θεωρεί ότι ο αριθμός των μεταναστών είναι ήδη υπερβολικά υψηλός. Και πάλι, οι ψηφοφόροι του Vox και του PP είναι εκείνοι που τροφοδοτούν περισσότερο αυτή την άποψη.
Η επιρροή αυτών των ψηφοφόρων είναι που πιέζει υπέρ της «εθνικής προτεραιότητας» στις δημοσκοπήσεις: υπέρ αυτής τάσσεται το 44,2% των ερωτηθέντων, έναντι του 31,8% που θεωρεί ότι πρέπει να υπάρχει «ίση μεταχείριση για όλους» και του 19,3% που υποστηρίζει ότι πρώτοι δικαιούχοι πρέπει να είναι «τα άτομα με τη μεγαλύτερη ενσωμάτωση (δεσμούς) στη χώρα», όπως προτείνει το PP.
Αν γίνονταν εκλογές σήμερα, το PP θα κέρδιζε με 31,3%, δύο ποσοστιαίες μονάδες λιγότερες από ό,τι στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές. Ωστόσο, το Vox, το οποίο απορροφά το μεγαλύτερο μέρος των ψηφοφόρων που χάνει ο Φεϊχόο δεν σημειώνει πλέον άνοδο και έχει χάσει μία μονάδα μέσα σε μόλις έναν μήνα. Αυτή ακριβώς τη μονάδα κέρδισε ο υπερεθνικιστής ακτιβιστής Αλβίσε Πέρεθ, ο οποίος σχεδόν αγγίζει το αποτέλεσμα που προβλέπει η δημοσκόπηση για τους Podemos.
Έτσι, το μπλοκ της δεξιάς και της άκρας δεξιάς συγκεντρώνει συνολικά το 51,5% των υποστηρικτών, ενώ η αριστερά περιορίζεται στο 36,6%. Το PSOE χάνει 3,3 μονάδες σε σχέση με το 2023 και μένει στο 29%, ενώ σε αυτό προστίθεται η κατάρρευση των Sumar, που υποχωρούν κατά 6,6 μονάδες. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κατανομή της υποστήριξης κάθε κόμματος ανάμεσα στις γυναίκες και ανάλογα με τις ηλικιακές ομάδες.
Πλέον, το ζήτημα της «εθνικής προτεραιότητας» έρχεται να εισβάλει και θεσμικά στην Ισπανία. Παύει να είναι μία απλή θεωρία και πλέον είναι μία σαφής δήλωση προθέσεων και προοιωνίζεται ένα μελλοντικό θεσμικό και διοικητικό μέτρο, που θα δημιουργεί διακρίσεις μέσα στην κοινωνία και θα καλλιεργεί τον ρατσισμό και το εθνοτικό μίσος μεταξύ των πολιτών. Η σύγκρουση ανάμεσα στην καθολικότητα των κοινωνικών δικαιωμάτων και τον εθνικό προστατευτισμό απ’ ότι φαίνεται θα αποτελέσει το κύριο πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στις σκοταδιστικές και τις προοδευτικές δυνάμεις στην Ισπανία καθορίσει τις επόμενες βουλευτικές εκλογές και την ίδια τη φύση της δημοκρατίας και του πολιτεύματος της χώρας.
