Όταν μπαίνεις στον κόσμο της σύνθεσης σκακιστικών προβλημάτων -ή, άλλως, όπως συνηθίζουμε στην Ελλάδα να το λέμε, του «καλλιτεχνικού σκακιού»- ψάχνεις καταρχάς να συμφιλιωθείς με την ορολογία. Η πρώτη κρυάδα έρχεται με τα «βοηθητικά» και «αντίστροφα» προβλήματα, όπου στα πρώτα τα μαύρα παίζουν βοηθώντας τα λευκά να τα κερδίσουν, ενώ στα δεύτερα τα λευκά παίζουν για να αναγκάσουν τα μαύρα να κερδίσουν -χωρίς αυτά να το θέλουν όμως. Μη μιλήσω και για τα αντίστροφα βοηθητικά, όπου τα μαύρα παίζουν για να χάσουν και τα λευκά για να κερδίσουν μέχρι την τελευταία κίνηση, όπου με μια ξαφνική μεταστροφή τα λευκά αναγκάζουν τα μαύρα να τους δώσουν ματ! Παράνοια;

Αυτό είναι μόνο η αρχή. Στη συνέχεια ανακαλύπτεις τα κομμάτια του μυθικού σκακιού, τις ακρίδες, τους καβαλάρηδες της νύχτας κ.λπ. κ.λπ., καθώς και τις μυθικές συνθήκες. Ποιος δεν γνωρίζει την Κίρκη, στην οποία κάθε κομμάτι που αιχμαλωτίζεται δεν βγαίνει αναγκαστικά από το παιχνίδι, παρά μόνο αν είναι κατειλημμένο το αρχικό του τετράγωνο.

Κι εδώ ακόμα παραμένουμε στην επιφάνεια. Γιατί τα ίδια τα προβλήματα ως προβλήματα έχουν θέματα, τα οποία θέματα έχουν ονόματα. Και να σου οι παρεμβολές Νοβότκι, να σου οι Γκρίμσω και οι Πλαχούτα. Τα ινδικά και τα Μασλάρ, τα Κλάσνιτς και τα Ρεμ και φυσικά τα Μπρίστολ.

Κι όμως, όπως ένα παιδί μπαίνει σε ένα ζαχαροπλαστείο και θαμπώνεται από το πλήθος των γλυκών, όσο κοινότοπο κι αν φαίνεται για τον ενήλικα, το ίδιο θαμπώνεται και όποιος εισέρχεται για πρώτη φορά στον χώρο της σύνθεσης. Οι πρώτες απόπειρες γίνονται με θέματα προαγωγών: το περιβόητο θέμα εξέλσιορ, που εισήγαγε ο φοβερός και τρομερός Σαμ Λόιντ και περιλαμβάνει την προαγωγή ενός πιονιού που ξεκινά από την αρχική του θέση, είναι αρκετά εντυπωσιακό. Όπως και το θέμα «φοίνικας», όπου ένα κομμάτι που αιχμαλωτίζεται επανέρχεται στο παιχνίδι μέσω προαγωγής. Εντυπωσιακά όταν τα ακούς -και τα κάνεις- πρώτη φορά, για να διαπιστώσεις ότι απλά έχεις ανακαλύψει τον τροχό.

Στη συνέχεια σίγουρα θα περάσεις από τα θέματα όπου κινείται μόνο ο βασιλιάς. Καλύπτοντας και αποκαλύπτοντας τις δυνάμεις των άλλων κομματιών δίνει ένα αξιοσημείωτο εφέ. Εκεί θα πέσεις στο θέμα Ντουρμπάρ, όπου όλες οι κινήσεις του λευκού γίνονται από τον μονάρχη του. Ψάχνοντάς το λίγο παραπάνω, θα αναρωτηθείς για το ποιος έχει κατασκευάσει το μεγαλύτερο Ντουρμπάρ, καθότι η απλότητα του θέματος ζητεί το Υψηλόν της έκτασης για να ανυψωθεί στον χώρο της τέχνης.

Εκεί θα πέσεις πάνω σε ένα όνομα που θα σε κάνει να αφήσεις για λίγο το αμιγές σκάκι και να ανοιχτείς στην ιστορία: υπέροχη, ακραία και ανώτερη πολλές φορές από τη μυθοπλασία. Το όνομα αυτό είναι Σάβο Ζλάτιτς. Για να τελειώνουμε με το Ντουρμπάρ, ο Ζλάτιτς μαζί με τον ΓιόσιπΒάργκα συνέθεσαν το 1995 ένα βοηθητικό Ντουρμπάρ σε 11 κινήσεις -το μεγαλύτερο ως τώρα (εκτός και αν λαθεύω τραγικά, οπότε ενημερώστε με).

Ποιος ήτο όμως ο Σάβο Ζλάτιτς; Μια συνέντευξή του ξεκινά με την εξής παρουσίαση:

[Π]ρώτος αντάρτη[ς] γιατρό[ς] στην Κροατία, μέλος του Πολιτικού Γραφείου της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κροατίας, εκπρόσωπο[ς] της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Γιουγκοσλαβίας στην Αλβανία, υπουργό[ς] ελαφριάς βιομηχανίας στην κυβέρνηση της Ομοσπονδιακής Λαϊκής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας και μέλος της Προεδρίας της Ομοσπονδιακής Λαϊκής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας.

Σημείο ένα δηλαδή: Ο Σάβο Ζλάτιτς υπήρξε ένας από τους πρωτεργάτες του κροατικού κομμουνιστικού κινήματος. Γεννήθηκε το 1912 -στον αγγλόφωνο κόσμο του ίντερνετ η βικιπαιδεία είναι η μόνη πηγή πληροφοριών- γόνος μιας καθολικής οικογένειας της χώρας. Έζησε την ιταλική κατοχή, έζησε τον εκτοπισμό ώσπου να καταλήξει στο Ζάγκρεμπ, όπου το 1934 έγινε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος. Μέχρι το 1940 η ζωή του μοιράζεται ανάμεσα στην κομμουνιστική δράση, τις φυλακίσεις και τις σπουδές του.

Θα πάρει το πτυχίο του σχεδόν ταυτόχρονα με την κήρυξη του Δεύτερου Παγκόσμιου Πόλεμου. Θα πολεμήσει γενναία και θα υπηρετήσει την αντίσταση στη ναζιστική λαίλαπα ασκώντας την ειδικότητά του, την ιατρική, στο πεδίο της μάχης. Θα ιδρύσει νοσοκομείο στην περιοχή ελέγχου των ανταρτών, θα φροντίσει για την εύρυθμη λειτουργία του, θα το δει να καταστρέφεται από τον εχθρό και θα φροντίσει επιμελώς την επανοικοδόμησή του σε άλλη περιοχή της χώρας.

Μετά την απελευθέρωση θα δρέψει τους καρπούς της ένταξής του στο Κόμμα, θα βρεθεί στην Αλβανία ως εκπρόσωπος της Γιουγκοσλαβίας και θα πετύχει να καταλάβει ισχυρή θέση στο πολιτικό γραφείο του Κόμματος. Θα είναι δηλαδή ένα στέλεχος πρώτης γραμμής του γιουγκοσλαβικού κομμουνιστικού κινήματος. Οι κακές δε γλώσσες τον θέλουν συμμέτοχο σε μαζικές εξοντώσεις αστών εχθρών του συστήματος -ποιος ξέρει άραγε;

Δεν υπάρχει ωστόσο κομμουνιστικό κίνημα χωρίς διασπάσεις -όπως δεν θα υπήρχε Βυζάντιο χωρίς βυζαντινισμούς. Ο Ζλάτιτς είναι ακόμα στην Αλβανία όταν ξεσπά η διαμάχη Στάλιν-Τίτο, με τους Αλβανούς να παίρνουν το μέρος του πρώτου. Η επιστροφή του Ζλάτιτςστην Γιουγκοσλαβία και οι αλλαγές πόστου δεν θα αμβλύνουν τις πεποιθήσεις του, που είναι σταλινικές και τις οποίες δεν θα πολυσκοτιστεί να κρύψει.

Σημείο δύο: Ο Ζλάτιτς είναι ένας…σταλινικός αντιφρονών! Αυτή η ύβρις απέναντι στον Τίτο θα προκαλέσει τη Νέμεσι. Ο Ζλάτιτς θα καθαιρεθεί και θα εκτοπιστεί στο στρατόπεδο εξορίστων της νήσου Γκόλι Οτόκ -ένας σταλινικός στην εξορία! Αυτή η φυλάκιση όμως μάλλον του έκανε καλό, από σκακιστικής άποψης. Όπως θα πει ο ίδιος, στην προαναφερθείσα εφ’ όλης της ύλης συνέντευξη, αν και ξεκίνησε να παίζει αγωνιστικό σκάκι στα 14 του (όχι δίχως κάποια σχετική επιτυχία) μόνο στη φυλακή άρχισε να ενδιαφέρεται για τη σύνθεση. Σε μια κοινή μεταξύ των εξόριστων συνήθεια, τα κομμάτια που χρησιμοποιούσε ο Ζλάτιτς ήταν φτιαγμένα από το (πολύτιμο) ψωμί του συσσιτίου, όπως αυτοσχέδια υπήρξε και η σκακιέρα. Η ανθρώπινη δημιουργικότητα βρίσκει τον τρόπο της ακόμα και (ή πολλές φορές χάρη) στις αντίξοες συνθήκες, εκεί όπου ο περιορισμός προκαλεί την επινόηση ως αντίδραση αυτοάμυνας.

Σημείο τρία: Μετά την εξορία. Το 1951 ο Ζλάτιτς θα αποκηρύξει, υπογράφοντάς το δημόσια, τις θέσεις του και θα επιστρέψει στην «κανονικότητα». Πρώτα στο υπουργείο Υγείας και κατόπιν στην εθνική φαρμακοβιομηχανία, το πολιτικό του ενδιαφέρον θα μετατραπεί σε επιστημονική ενασχόληση, όπου και πάλι οι επιδόσεις του θα είναι αξιοσημείωτες, κατά γενική ομολογία. Παράλληλα θα βρίσκεται υπό τη στενή επιτήρηση της ασφάλειας -μια φορά προδότης, για πάντα προδότης εξάλλου.

Μετά την αποφυλάκισή του, όπως ο ίδιος μας πληροφορεί,ο συνθέτης σκακιστικών προβλημάτων Νέναντ Πέτροβιτς τον έπεισε να ασχοληθεί σοβαρά με το καλλιτεχνικό σκάκι, τόσο με τη λύση όσο και με τη σύνθεση.Τα πήγε αρκετά καλά ως λύτης, εκπροσωπώντας τη χώρα σε διεθνείς διαγωνισμούς.

Όσον αφορά τη σύνθεση, διάσπαρτα προβλήματά του υπάρχουν εδώ κι εκεί στο διαδίκτυο, που καλύπτουν ματ σε 2 ή 3 και πολυκίνητα όσο και σπουδές και βοηθητικά, με το ανωτέρω διαβόητο να είναι το πλέον διαδεδομένο. Τα προβλήματα που ανευρίσκονται στην ονλάιν βάση του περιδικούDieSchwalbe, π.χ., είναι μόλις δεκάξι (σε 41 ανεβάζει τις εγγραφές η βάση Win Chloe, όπως με πληροφορεί ο Θέμης Αργυρακόπουλος). Παρ’ όλα αυτά ο Ζλάτιτς, διεθνής κριτής ήδη από τη δεκαετία του 1950, έγινε και επίτιμος μετρ της ΦΙΝΤΕ στη σύνθεση το 1999.

Στην περίπτωση του Ζλάτιτς, σημασία δεν έχει τόσο η καθαυτό τέχνη του της σκακιστικής σύνθεσης (από τα 16 προβλήματά του στη βάση, τα 3 είναι «τρύπια», έχουν δηλαδή αποδειχθεί μη ορθά). Το ενδιαφέρον είναι ότι πολλές φορές αρκεί ένα πρόβλημα για να σε βάλει στην ιστορία, όπως και ένα σετ σκακιού φτιαγμένο από ψωμί για να σε σώσει από την ψυχολογική κατάρρευση του εγκλεισμού ή της εξορίας. Συνηθίζουμε να βλέπουμε τη δημιουργία σε ξεχωριστούς τόμους ιστορίας, μακριά από την επίσημη πραγματικότητα. Στην αληθινή ζωή ωστόσο όλη η δουλειά γίνεται μέσα στο σφαγείο της πολιτικής, εκεί όπου το αίμα των θυμάτων αχνίζει και δίνει νόημα στην κορνίζα της όποιας τέχνης μας.