Για την ώρα είναι μόνο μια προσωπική παρατήρηση: οι άνθρωποι μεγαλώνοντας, ιδιαίτερα οι μεσήλικες και πάνω, θέλουν να καταστρέφουν ή να κόβουν δέντρα στο άμεσο περιβάλλον τους. Γράφω «θέλουν» γιατί δεν ξέρω πώς αλλιώς να περιγράψω αυτήν τη τάση. Δεν είναι επιθυμία, είναι κάτι σαν φοβία, δεν θα μπορούσα σίγουρα να το πω μανία με την αυστηρή έννοια. Αυτό σκέφτομαι και παρατηρώ, και μετά κάθισα και έγραψα το παρακάτω τεμάχιο.
Αναρωτιέμαι πώς μου έχει γίνει τόσο οικείο· δεν μπορώ να θυμηθώ κάποια προσωπική ανάμνηση σχετική, ούτε κάποια ιστορία που μου έχουνε πει. Ωστόσο, το μοτίβο μου είναι παράξενο οικείο: μοιάζει με κάποιου είδους τελετή μύησης, ενηλικίωσης, αποδοχής σε έναν κόσμο. Το μοτίβο θα μπορούσε να είναι αυτό: ένα παιδί που κόντρα στην παρόρμηση, στη θέληση ή στην επιθυμία του, κάνει κάτι συμβολικά ή πραγματικά κακό ή δεν παρεμβαίνει να σταματήσει κάτι κακό που γίνεται μπροστά του. Κάτι βίαιο ή κάτι άδικο, τον βασανισμό ή τη θανάτωση ενός ζώου, τον αποκεφαλισμό μιας κούκλας.
Δεν παρεμβαίνει, όχι από φόβο απέναντι σε κάποια υπέρτερη δύναμη αλλά από κάποιου είδους έλλειψη εξουσιοδότησης, από την απουσία ενός κάποιου ηθικού δικαιώματος να παρέμβει. Σαν η τελετή επίδειξης κυνισμού να φέρει ένα ανώτερο στάτους, μια ανώτερη ηθική πραγματικότητα. Σαν η υπεράσπιση του αδύναμου να παραβιάζει έναν ηθικό κώδικα, να γίνεται ταύτιση με τον αδύναμο και δική του αδυναμία.
Ακόμα και αν δεν μπορώ να θυμηθώ κάποια δική μου εμπειρία ή κάποια αφηγημένη ανάμνηση ήταν ένα μοτίβο που μπορώ να αναγνωρίσω σε βιβλία ή σε ταινίες. Θυμάμαι τη σκηνή στο Κάποτε στην Αμερική όπου ο πιτσιρικάς αφήνει το κορίτσι για να συνδράμει τον φίλο του σε μια ληστεία (μπορεί να θυμάμαι λάθος). Θυμάμαι τη σκηνή στην απίστευτα καλή σειρά “Deadwood” όπου ένας από τους καλούς αντιδρά στο βάρβαρο δημόσιο ξυλοκόπημα ενός ζευγαριού σχεδόν έφηβων χαρτοκλεφτών, μόνο για να πει στον νταβατζή της πόλης να μην το κάνει μέσα στον δρόμο. Δεν ήταν υπερασπίσιμο το απλά να το σταματήσει. Επίσης, θυμάμαι την εντύπωση που μου έχει κάνει μία ιστορία του Τσινγκίζ Αϊτμάτοβ με τίτλο «Ύστερα από το παραμύθι». Στα ορεινά του Κιργιστάν, ο 9χρονος πιτσιρικάς που ζει με τον αγαπημένο, αγαθιάρη και αδύναμο παππού του, μια νύχτα γιορτής και αλκοόλ στο κόκκινο φως της αναμμένης φωτιάς, βλέπει τον χαζούλη γέροντα να συμμετέχει στη σύληση του κοινού, του μεταξύ τους ιερού, κάτω από την εξουσία του βάρβαρου χωριαταραίου θείου.
Έχουν περάσει χρόνια από εκείνη την ανάγνωση και τώρα ξέρω ότι ο παππούς εκείνης της ιστορίας δεν υποτάχτηκε σε κάποια δύναμη. Αν δεν συμμετείχε στο ιερόσυλο φαγοπότι, στην ιερόσυλη σφαγή του όμορφου και ιερού για τις παγανιστικές Κιργιζιανές παραδόσεις ζώου, το πολύ που θα χρειαζόταν να αντιμετωπίσει θα ήταν η χλεύη του θείου. Τη χλεύη εκείνη, και όχι κάτι παραπάνω, που επιφυλάσσεται στον καθένα που δεν μοιράζεται τους αξιακούς κώδικες κάποιας κοινότητας. Ούτε καν: τη χλεύη που προορίζεται για όποιον φέρει αξίες δύσκολα υπερασπίσιμες στον πραγματικό κόσμο, αξίες που είναι δύσκολο να μεταφραστούν σε προσωπικό όφελος ή συμφέρον.
Η επικράτηση του καπιταλισμού -πιστεύω στην πραγματικότητα πολύ πιο ειδικά η επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού- έχει αντικαταστήσει ένα σύνολο αξιών ή στην πραγματικότητα κάθε αξία με το χρήμα. Όχι το χρήμα ως γενικό ισοδύναμο ανταλλακτικών αξιών αλλά το χρήμα ως αξία, ως το μοναδικό πράγμα για το οποίο νομιμοποιείται να ενδιαφέρεται κάποιος, ως μέτρο της αξιοπιστίας και της κοινωνικής ένταξης. Ως το μοναδικό στοιχείο που δικαιούται να καθορίσει τη νόμιμη ανάγνωση των ανθρώπινων πραγμάτων. Η υπεράσπιση κάποιας αξίας ή κάποιου προσωπικού ενδιαφέροντος -ενδιαφέρον ότι στα αγγλικά η μετάφραση της λέξης «ενδιαφέρον» είναι ακριβώς η ίδια με το «συμφέρον»- το οποίο δεν μπορεί να αποτιμηθεί σε χρήμα μοιάζει να καθιστά αυτομάτως παρία, ατελώς ενταγμένο στον κόσμο των ενηλίκων τον υπερασπιστή της.
Σπεκουλάρω εδώ, κάνω μια εικασία, αλλά θεωρώ ότι αυτό σχετίζεται με εκείνο που ο Εμάνουελ Τοντ ονομάζει «σημείο μηδέν της θρησκείας». Μοιάζει η έννοια του ιερού ή του τοτέμ να είχε σοβαρή κοινωνική χρησιμότητα. Εισήγαγε μια σφαίρα δημόσια υπερασπίσιμων πραγμάτων, χωρίς αιτιολόγηση στο προσωπικό όφελος. Αν κάτι τέτοιο έχει ψήγματα αλήθειας, η απώλεια της ιερότητας δεν είναι άσχετη με την παραπάνω συζήτηση.
Το πόσο έχει ενσωματωθεί στην αντίληψή μας η οπτική η κυριαρχούμενη από την αποτιμήσιμη ωφελιμότητα, είναι εμφανές ακόμα και στα κινήματα τα ανταγωνιστικά στην ανάπτυξη. Συχνά για τη ματαίωση ενός έργου ή μιας επένδυσης, της επέκτασης του ανθρώπινου συμφέροντος σε βάρος της φύσης, προτάσσουν ως αντίβαρο μια δραστηριότητα επίσης κερδοφόρα. Πχ, ήπιος τουρισμός ενάντια σε υδροηλεκτρικό φράγμα, μικρή δασοκομική παραγωγή ενάντια στις εξορύξεις.
Έχω την εντύπωση ότι το παιχνίδι δεν κερδίζεται στο πεδίο ανταγωνισμών κερδοφορίας. Το δάσος πρέπει να παραμείνει δάσος επειδή είναι το δάσος των κατοίκων του, η παραλία που κάναμε κάμπινγκ είχε αξία και πριν χτιστεί ξενοδοχείο. Προφανώς, δεν ξέρω πώς γίνεται. Αλλά ξέρω ότι η απώλεια κάθε ιερού χαρακτήρα από τα πράγματα, είναι υπόθεση πολύ πρόσφατη, και αφορά ένα μόνο κομμάτι του κόσμου: τον μετά τον διαφωτισμό κόσμο της δυτικής Ευρώπης, εκείνον που ψάχνει ορθολογισμούς, αγνοώντας ότι και ο Λόγος είναι εξίσου μια ιδεολογία και τίποτα παραπάνω. Συμπτωματικά ή όχι, αυτός ο κόσμος μοιάζει να είναι σε αποδρομή.
Για να επιστρέψω στο αρχικό, στους μεσήλικες και τους ηλικιωμένους που κόβουν δέντρα, έχω την εντύπωση ότι πρόκειται για μια τελετή μύησης. Ο ηλικιωμένος άντρας που κόβει το δέντρο κάνει την τελική πράξη ένταξης στην ορθολογική κοινωνία. Πρόκειται για μια συμβολική στράτευση στον κυνισμό. Είναι αποτέλεσμα μιας χρεοκοπίας του συλλογικού, του κοινωνικά ιερού.
