Μετά από 136 συνολικά παρτίδες που έπαιξαν δέκα επτά παίκτες, η ICCF (η Παγκόσμια Ομοσπονδία του Σκακιού Δι’ Αλληλογραφίας) εξέδωσε στα μέσα Αυγούστου μια λιτή ανακοίνωση για τον τερματισμό του 33ου Παγκόσμιου Πρωταθλήματος. Μετά από 3 χρόνια συνεχούς αγωνιστικής δραστηριότητας, η Ομοσπονδία συνεχάρη τους Χαβιέ Ρος Παντίγια (Ισπανία), Άνχελ Ασεβέδο Βιγιάλμπα (Περού), Τανσέλ Τουργκούτ (Τουρκία), Όλαφ Έσε (Γερμανία), Βαλερί Αλεξαντρόφ, Ιβάν Πανιτέφσκι και Μικαΐλ Τσούρκιν (Ρωσία-CFR), Πάβελ Σβάτσεκ (Τσεχία), Τιζιάνο Μοσκόνι (Ιταλία) και Ντάνιελ Φλίτγουντ (ΗΠΑ), οι οποίοι ισοβάθμησαν στην πρώτη θέση και ανακηρύσσονται από κοινού Παγκόσμιοι Πρωταθλητές!
Κι αν σας φαίνεται περίεργο πώς γίνεται να ισοβαθμούν τόσοι πολλοί, να σας πω ότι στη δεύτερη θέση βρέθηκαν άλλοι 6 παίκτες, ενώ μόνο ένας ήταν ο άτυχος που κατέληξε τελευταίος, ο Ρώσος Αλεξάντρ Ντρόνοβ. Κι όταν λέω κατέληξε, το εννοώ με όλες τις σημασίες της λέξης: ο άτυχος γκραν μετρ πέθανε κατά τη διάρκεια του τουρνουά, αδυνατώντας -προφανώς- να το ολοκληρώσει και δίνοντας ένα ακόμα (μακάβριο) επιχείρημα σε όσους θεωρούν αυτήν τη μορφή του παιχνιδιού βαρετή έως θανάτου.
Η υποψιασμένη αναγνώστρια αρχίζει να ξετυλίγει το κουβάρι: δύο διαφορετικά γκρουπ ισοβάθμων και ένας θάνατος. Μήπως η διαφορά των γκρουπ σχετίζεται με τον θάνατο; Μπίνγκο! Μοιάζει σχεδόν απίστευτο, αλλά το 33ο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Σκακιού δι’ αλληλογραφίας γίνεται το πρώτο τουρνουά όπου όλες οι παρτίδες έληξαν ισόπαλες, και το μόνο τάι μπρέικ είναι το ποιοι πρόλαβαν να παίξουν με τον τεθνεώτα -οι άτυχοι- και ποιοι όχι -οι τυχεροί-, πετυχαίνοντας μια «χάρτινη» νίκη. Ιδού ο εφιάλτης των απανταχού επικριτών της ισοπαλίας σε πλήρη πλοκή με καταιγιστική εξέλιξη. O tempora! O mores!
Ξέρουμε ότι ο φόβος της ισοπαλίας ακολουθεί το σκάκι σε όλη τη σύγχρονη πορεία του, αποτελώντας μια εκδοχή του γενικότερου κοινωνικού φόβου για τη μηχανοποίηση και -συνακόλουθα- τη ρουτινοποίηση της μοντέρνας ζωής. Το γυάλινο κλουβί του ορθολογισμού που ο κοινωνιολόγος Μαξ Βέμπερ έθετε ως τον υπαρκτό κίνδυνο της νεωτερικότητας, την έκπτωση δηλαδή σε μια ολοκληρωτική επικράτηση της εργαλειακής λογικής μέσων και σκοπών, η περιστολή της ατομικής δημιουργικότητας και η πλήρης εξαφάνιση του αυθορμητισμού, βρήκε σε μια εκδοχή του σκακιστή ως φιγούρας την ενσάρκωσή του. Υπολογιστής, «βαρύς», μια μηχανή που ποτέ δεν λαθεύει αποτέλεσε μια παραδειγματική μορφή της πραγμοποιημένης συνείδησης.
Την ίδια στιγμή ωστόσο το σκάκι -παρά την αδυσώπητη λογική του- άφηνε ένα περιθώριο ελπίδας μέσα από την πολυπλοκότητά του. Στοιχεία του παιχνιδιού, όπως η θυσία, και παίκτες που δεν δίσταζαν να πραγματοποιήσουν πολλές από αυτές (όπως ο Ταλ, πρώτος μεταξύ πολλών άλλων ίσων) συντηρούσαν τον ρομαντικό μύθο του ελέγχου της δημιουργίας πάνω στην προβλεψιμότητα. Τι κι αν αυτό το αυθόρμητο δημιουργικό στοιχείο στηριζόταν πρωτίστως στο λάθος (είτε του θυσιάζοντος είτε του αμυνόμενου); Η ομορφιά του τελικού αποτελέσματος υπερκάλυπτε την ατέλεια, διασώζοντας το αυτεξούσιο του ανθρώπου. Αν κάτι καθιστά τη Σκακιστική νουβέλα του Τσβάιχ παραδειγματικό κείμενο για το παιχνίδι είναι ακριβώς το ότι αντιπαραθέτει αυτές τις δύο όψεις του παιχνιδιού που συνιστούν και την κινητήρια αντινομία του, με ό,τι αλληγορικές συνέπειες μπορεί να έχει η μεταφορά της εικόνας του παιχνιδιού στη συνολική κοινωνική πραγματικότητα.
Το σκάκι δι’ αλληλογραφίας εξαρχής εχθρευόταν αυτή τη δεύτερη -ρομαντική- διάσταση του παιχνιδιού. Η on the board παρτίδα είναι μια αναμέτρηση, όπου τα στοιχεία της προσωπικότητας και το πάθος δύνανται να επικρατήσουν της μέτρησης και του υπολογισμού. Το σκάκι δι’ αλληλογραφίας από την άλλη είναι πρωτίστως ανάλυση. Ο χρόνος κυλάει αργά και δεν ασκεί την πίεση της προθεσμίας. Άφθονος προσφέρει στον παίκτη την ασφάλεια του κοιτάγματος και του ξανακοιτάγματος της θέσης. Διόλου τυχαία που από το σκάκι δι’ αλληλογραφίας διαχέονται στο αγωνιστικό σκάκι καινοτομίες ανοιγμάτων, δουλεμένες στην ασφάλεια του γραφείου, με τον καφέ να αχνίζει στο φλιτζάνι και τη βροχή να χτυπά απαλά το τζάμι, ενώ η γάτα λικνίζεται στα πόδια.
Από τη φύση του το σκάκι δι’ αλληλογραφίας δεν μπορεί να γίνει αντικείμενο διαιτητικού ελέγχου. Είναι προφανές ότι ο παίκτης χρησιμοποιεί ό,τι βοήθημα μπορεί να βρει. Βιβλία, σημειώσεις, ακόμα και τη φυσική βοήθεια κάποιου άλλου παίκτη που αναλύουν μαζί. Όλα αυτά είναι απολύτως ανεκτά, γιατί στο τέλος της μέρας είναι η ευθύνη της υπογραφής αυτή που βαραίνει: ένας είναι ο παίκτης που θα επεξεργαστεί και θα συγκεράσει όλη την πληροφορία καταλήγοντας στην κίνηση, η αποτελεσματικότητα της οποίας είναι πάντα ενδεχόμενη (ποιος είναι σίγουρος εξάλλου ότι ο αντίπαλος δεν μπορεί να καταφύγει σε ισχυρότερη βοήθεια;).
Αυτά ίσχυαν μέχρι πρόσφατα, όταν και η ισχυροποίηση των σκακιστικών προγραμμάτων αλλάζει τα δεδομένα. Όταν ένα πρόγραμμα μπορεί να φτάσει σε ΕΛΟ το 3.300 και βάλε (με τον καλύτερο άνθρωπο να βρίσκεται αυτή τη στιγμή με το ζόρι στο 2.850) δύσκολα μπορεί κάποιος να επέμβει και πολύ στις αποφάσεις του. Η ισοπαλία αναδεικνύεται έτσι ως ισχυρό ενδεχόμενο, εκτός και αν οι δύο κατ’ υπογραφή αντίπαλοι δεν διαθέτουν πρόσβαση σε παρόμοια ισχυρά προγράμματα.
Για να καταλάβει κανείς την εξέλιξη του σκακιού δι’ αλληλογραφίας και τους κανόνες του, ας δούμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: τις βάσεις φινάλε 7 κομματιών. Πλέον όλα τα φινάλε όπου συμμετέχουν έως 7 κομμάτια μπορούν να επιλυθούν ως προς το αποτέλεσμά τους όταν και οι δύο πλευρές παίζουν τις καλύτερες κινήσεις. Δεδομένου ότι το μέσο σκακιστικό πρόγραμμα επιλύει τέτοιες θέσεις, η ομοσπονδία του σκακιού δι’ αλληλογραφίας έχει καθιερώσει τη δυνατότητα να μπορεί κάποιος να ζητήσει τερματισμό της παρτίδας, είτε με νίκη είτε με ισοπαλία, όταν βρεθεί σε τέτοια θέση. Αυτό στο «κανονικό» σκάκι θα απαιτούσε την επίδειξη σε πραγματικό χρόνο της τεχνικής εκείνης δεξιότητας που κερδίζει ή πετυχαίνει ισοπαλία σε μια θεωρητική θέση, εδώ αποτελεί το πάτημα απλώς ενός κουμπιού. Όχι πολύ ελκυστικό, είναι η αλήθεια.
Και η όμορφη ειρωνεία της ζωής (Ι). Ο Αλεξάντρ Ντρόνοβ υπήρξε, πέρα από το να είναι ο μοναδικός άνθρωπος που έχει κατακτήσει 3 παγκόσμια πρωταθλήματα στο σκάκι δι’ αλληλογραφίας, και ένας θιασώτης της δημιουργίας χάους ώστε να αποφευχθεί η ισοπαλία. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτή η παρτίδα του 2011, που καταλήγει σε μια εντυπωσιακή θυσία ίππου -τα καλά του σκακιού δι’ αλληλογραφίας φαίνονται επίσης στην ίδια παρτίδα, καθώς ο μαύρος αναλύοντας τη θέση απλώς εγκατέλειψε μετά τη θυσία, χωρίς να χρειάζεται να δει πολλά παραπάνω. Το εντυπωσιακό ωστόσο δεν είναι απλώς το σκακιστκό του έργο, αλλά και ο τρόπος ζωής του. Αποτραβηγμένος στη ρωσική επαρχία, ο Ντρόνοβ δεν χρησιμοποιούσε ιδιαιτέρως τις τεχνολογικές ανακαλύψεις του καιρού μας για να επικοινωνεί με τους ανθρώπους, αποφεύγοντας τα πολλά πολλά με ξένους. Όπως χαρακτηριστικά περιγράφει ο Γιούρι Σολομάκιν στο μπλογκ τού chess.com, όταν ομάδα φαν κατάφερε εν τέλει να του πάρει συνέντευξη δι’ αντιπροσώπου, ο εκκεντρικός Ρώσος απαντούσε μονολεκτικά όσο περίτεχνες και πολύπλοκες κι αν ήταν οι ερωτήσεις.
Και η όμορφη ειρωνεία της ζωής (ΙΙ). Τις ώρες που άρχισαν να γράφονται αυτές οι γραμμές, τελείωνε το Grand Swiss, το μεγάλο ελβετικό τουρνουά που τα τελευταία χρόνια δίνει δύο θέσεις στο τουρνουά διεκδικητών. Στην ελίτ δεν συνηθίζονται τα όπεν, επομένως το να βγουν οι πρωτοκλασάτοι παίκτες στην αρένα με τους αδηφάγους νεαρούς εγκυμονεί κινδύνους. Ο παγκόσμιος πρωταθλητής Γκούκες το γνώρισε αυτό σκληρά, χάνοντας, μεταξύ άλλων και από τον δικό μας, Νικόλα Θεοδώρου. Το τουρνουά κέρδισε ο Ολλανδός Ανίς Γκίρι, σκακιστής που παραδοσιακά θεωρείται «νουλάκιας», ένας παίκτης δηλαδή που δεν διακινδυνεύει αλλά προτιμά τις εύκολες ισοπαλίες. Εδώ κέρδισε και κέρδισε καλά, και το New in Chess κέρδισε μαζί του τον αγώνα της ατάκας, όπως βλέπετε και στην κάτω φωτογραφία:
