Διασχίζω ένα καμένο δάσος της Δυτικής Αττικής, εκεί που φύτρωνε φλισκούνι και τα λοιπά, όχι μακριά από τα τσιμέντα και τα διυλιστήρια. Μια συσκευή από αυτές που γράφουν τη φωνή με το πάτημα ενός κουμπιού μου επιτρέπει να μαζέψω σκέψεις που κάνω και να τις βάλω σε αυτό το άρθρο, που γράφτηκε κυρίως στο μιλητό.
Σκηνοθετούμε τους εαυτούς μας. Θα επιλέξουμε αν μπορέσουμε το μέρος που θα βρεθούμε με μια γυναίκα ή άντρα τέλος πάντων που μας ενδιαφέρει, το ίδιο θα επιλέξουμε το μέρος που θα πάμε για να φτιάξουμε αναμνήσεις με τα αγαπημένα μας πρόσωπα. Με έναν τρόπο σκηνογραφούμε το σπίτι μας και επίσης οποιοσδήποτε έχει κάνει ένα στόρι με τη φάτσα του στο Instagram θα επιλέξει το φόντο του. Τα σόσιαλ μίντια και οι παντού πρόχειρες και έτοιμες μηχανές φωτογράφισης και βιντεοσκόπησης το έχουν κάνει ξεκάθαρο ότι όλοι σκηνοθετούμε όσο μπορούμε την καθημερινότητά μας.
Θυμάμαι κάτι από Καζαντζάκη, για έναν Κρητικό παπά σε χωριό της Ηπείρου που έβρισκε τους ντόπιους ξερούς και τραχείς σαν τον τόπο τους. Εντάξει, και η Κρήτη είναι άνυδρη και τραχιά, αλλά ο Καζαντζάκης δεν ήταν τύπος που θα άφηνε την ευκαιρία μιας μεγαλόστομης ατάκας να χαλάσει από τις πραγματικότητες. Το πόιντ μου είναι η έστω πρωτόγονη αντιστοίχιση που κάνει, των ανθρώπων με το τοπίο. Το τοπίο φτιάχνει τους ανθρώπους, υπαγορεύει συμπεριφορές, και οι άνθρωποι φτιάχνουν το τοπίο τους ανάλογα με την εικόνα και την ταυτότητα που θέλουν να επικοινωνήσουν.
Ένα θέμα είναι τι συμβαίνει με εκείνους τους ανθρώπους που δεν έχουν τη δυνατότητα να σκηνοθετήσουν την καθημερινότητά τους. Εκείνους που ζουν και βιώνουν μέρη στα οποία κανείς δεν θα έβγαζε μια σέλφι. Ποιες είναι οι τακτικές που χρησιμοποιούν; Ποια εικόνα μπορείς να χτίσεις και με ποιον τρόπο όταν το σέτινγκ της ύπαρξής σου σου το έχουν επιβάλει άλλοι, όταν είναι πέρα από τις δυνάμεις σου, όταν καταστρατηγεί και ακυρώνει την αυτενέργειά σου; Στο τέλος ανάγεται στο πόσο σέξι και επιθυμητός και με ποιον τρόπο είσαι όταν το φόντο της ζωής σου υπογραμμίζει και μαρτυρά την απώλεια της αυτενέργειας.
Αν είσαι τυχερός θα βρεις μια πιθανή απάντηση στην τόσο γνώριμη και οικεία αισθητικοποίηση του βιομηχανικού τοπίου, όπως στην Κόκκινη Έρημο του Αντονιόνι. Ο τύπος μας έδωσε όμορφες εικόνες με μια τελείως επιθυμητή πρωταγωνίστρια, απαλλαγμένη όμως από κάθε αυτενέργεια, ίσως και αντικειμενοποιημένη. Αρκετά δόκιμη και εξερευνημένη είναι και η εικόνα της παροπλισμένης υποδομής, των εγκαταλειμμένων χώρων, το ίδιο και το τοπίο το κατακερματισμένο από το αυτοκίνητο όπως σε εκείνη την ιδρυτική αυτής της αισθητικής έκθεση με τίτλο ‘new toporaph’ από τα αμερικάνικα 60s. Να μην παραβλέψουμε εδώ κάτι που θα μας χρειαστεί αργότερα, ότι το αυτοκίνητο υπογραμμίζει την αίσθηση του ότι είσαι ξένος, εξωτερικός παρατηρητής του τοπίου.
Σπάνια όμως είναι κανείς τόσο τυχερός, ειδικά αν ζει σε έναν τόπο αγνοημένο από την κατασκευή αφηγήσεων και από την εικονοποιία. Στα μέρη εκείνα που δεν είναι τραγουδισμένα, δεν είναι φωτογραφημένα, δεν είναι αφηγημένα. Ή όπως ήταν μια παλιότερη λέξη, «ιστορημένα». Νομίζω, και αυτό δεν είναι παραπάνω από μια εικασία, ότι σε ένα τέτοιο μέρος θέλεις απλά να ξεχωρίσεις, να υπογραμμίσεις την ύπαρξή σου, ίσως και την μη ένταξη, και για κάποιο λόγο οι λέξεις με τις οποίες το σκέφτηκα αυτό ήταν «to stand out». Δεν ξέρω αν αυτό σημαίνει την με κάποιο τρόπο υιοθέτηση μιας ταυτότητας αταίριαστου αλλά το μυαλό μου πήγε πιο εύκολα στο φετίχ όπλο και στην κοινωνική ταυτότητα του παραβατικού, του ένοπλου. Εκείνου που αρνείται να γίνει μέρος ενός τέτοιου σέτινγκ.
Παλιότερα μου είχε περάσει από το μυαλό ότι η βία είναι και αναζήτηση αξιοπρέπειας μέσα στη φτώχεια. Σε μια μάλλον σημαντική ατάκα στο όνομα του Ρόδου, ο Έκο βάζει τον πρώην αιρετικό Ρεμίγιο της Βαράγγης να λέει «εξέγερση η προδοσία, οι απλοί δεν έχουν πολλές επιλογές». Δεν είναι ακόμα σύμπτωση ότι ο Γκοντάρ έβλεπε το υλικό μιας αρχετυπικής ιστορίας να βρίσκεται στο «ένα κορίτσι και ένα όπλο». Ο μη ιστορημένος τόπος ιστορείται με την παρουσία του όπλου. Στον καταραμένο τόπο ο τρόπος να αρέσεις είναι η βία ως υπογράμμιση της δικής σου αυτενέργειας. Το όπλο και οι όχι τυχαίες σεξουαλικές συνδηλώσεις που φέρει λειτουργεί ως αντιστάθμισμα της καμινάδας ενός βιομηχανικού καπιταλισμού ή του ουρανοξύστη ενός καπιταλισμού της κατανάλωσης.
Το άσχημο σέτινγκ, χωρίς να παραγνωρίζω ότι το «άσχημο» είναι μια μεγάλη συζήτηση από μόνο του, στέκεται εμπόδιο στην εκπλήρωση των πολύ βασικών και απλών ανθρώπινων φιλοδοξιών, να αρέσουν και να συνδεθούν. Είναι αυτό στο οποίο αν φωτογραφηθείς δεν θα αρέσεις, αυτό στο οποίο δεν θα θελήσεις να γίνεις ενεργό και ενταγμένο κομμάτι του, να χαρακτηριστείς από αυτό. Σε ένα τέτοιο σέτινγκ η επιλογή των ανθρώπων είναι η αυτοεξορία, η υιοθέτηση της ταυτότητας του μη ανήκοντος. Και αυτό δεν απέχει πολύ από την κουλτούρα της παραβατικότητας και των όπλων. Συνήθως αποδίδεται η βία των υποβαθμισμένων περιοχών σε κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες. Στην έλλειψη ευκαιριών στην εκπαίδευση, στην αδυναμία να εξασφαλίσει κανείς τους υλικούς πόρους για τη ζωή του. Ωστόσο υπάρχει κάτι πιο βαθιά καλωδιωμένο ανθρώπινο, η επιθυμία μας να αρέσουμε, να ταιριάζουμε, να συνευρισκόμαστε, να αναπαραγόμαστε.
Το άσχημο μέρος υπονομεύει την αίσθηση του ανήκειν και την ένταξη σε μια κοινότητα. Σε καλεί να αρνηθείς το βίωμα. Υπάρχει ένας στίχος, του Λάκη Παπαδόπουλου στο «Θήβα 88»: «που τα ‘χα φτιάξει με μια, αλλού της είπα ότι μένω». Το βρίσκω πολύ εύστοχο καθώς συνδέει την άρνηση της οικειότητας με τον τόπο με τη σεξουαλική σύνδεση. Η Ελλάδα του 2025 είναι ένας άσχημος τόπος που όσο παραμορφώνεται, τόσο αποσυντίθεται κοινωνικά. Τα νησιά έχουν τελειώσει και το άγριο τοπίο συρρικνώνεται. Έμειναν οι πόλεις, και όπως έλεγαν οι Ρώσοι στο Στάλινγκραντ, δεν υπάρχει γη πέρα από τον Βόλγα.
