Δεν υπάρχει τίποτα που να γοητεύει περισσότερο έναν νεοεισερχόμενο στον μαγικό κόσμο του σκακιού από τα ανοίγματα. Με τα εξωτικά ονόματά τους (Γκαμπί της Βασίλισσας, Σικελική Άμυνα, Ινδική Άμυνα του Βασιλιά κ.λπ. κ.λπ.) και τις ακόμα πιο περίτεχνες ονοματοδοτικά βαριάντες τους (ποιος δεν έχει γοητευθεί, π.χ., από τη βαριάντα του Δράκου στη Σικελική;) ελκύουν τον νιόφερτο όπως η λάμπα τη νυχτοπεταλούδα -και με το ίδιο συχνά αποτέλεσμα: το κάψιμο.
Δεν υπάρχει σκακιστικός προπονητής που να μην επιβεβαιώνει τη διάσημη ρήση του Καπαμπλάνκα «όταν μαθαίνεις ανοίγματα μαθαίνεις ανοίγματα, όταν μαθαίνεις φινάλε μαθαίνεις σκάκι». Και πράγματι, χωρίς την κατανόηση του παιχνιδιού, των κομματιών και των κρυφών δυνατοτήτων τους που προσφέρει το φινάλε, η μελέτη των ανοιγμάτων είναι μια λειψή, αν όχι και επιβλαβής εντέλει διαδικασία.
Η σαγήνη όμως παραμένει. Αυτές οι ακολουθίες κινήσεων, η σημασία που δίνεται στην ακριβή σειρά των κινήσεων, η ανακάλυψη των οποίων έχει προκύψει από χρόνια αναλυτικής μελέτης και επί της σκακιέρας επιβεβαίωση, δεν μπορεί παρά να προκαλούν σπινθήρες στο φαντασιακό του σκακιστή. Ο έρωτας για τα ανοίγματα είναι μια σταθερά της ενασχόλησης με το σκάκι.
Από αυτά μερικά έχουν την αίγλη του κλασικού. Η Ισπανική Παρτίδα ή το Γκαμπί της Βασίλισσας, π.χ., με ιστορία αιώνων είναι ανοίγματα που ταυτίζονται με το ίδιο το παιχνίδι. Άλλα, πάλι, αποτελούν το τρεντ μιας εποχής, ενώ άλλα γνωρίζουν δύσκολες μέρες όταν η ανάλυση ανακαλύψει τις αδυναμίες τους και εκθέσει τους υποστηρικτές τους – όσους τουλάχιστον από αυτούς φιλοδοξούν να παίξουν σκάκι κορυφής. Πόσο ελκυστικό είναι για παράδειγμα το Γκαμπί Μπένκο, με τον μαύρο να θυσιάζει δυο πιόνια για να ανοίξει γραμμές στην πτέρυγα της βασίλισσας, αλλά και πόσο σπάνια θα το δούμε πια στα ματς της ελίτ. Τι να πούμε επίσης για το άνοιγμα Μπενόνι, που τόσες υπέροχες επιθετικές παρτίδες χάρισε στα χέρια ενός Ταλ. Ή πώς μια ξεχασμένη βαριάντα, όπως η Ισπανική Βερολίνου, αναγεννιέται επειδή ένας Κράμνικ υψώνει τείχος μ’ αυτή απέναντι σε έναν Κασπάροβ.
Το Γκαμπί της Βουδαπέστης είναι ένα από τα ανοίγματα για τα οποία δεν θα ακούσετε σήμερα πολλά. Η αλήθεια είναι ότι ποτέ δεν βρέθηκε στο προσκήνιο επί μακρόν. Σαν την εποχή του, τον Μεσοπόλεμο, άφησε περισσότερο πίσω του το αίσθημα ενός κλίματος και μιας εποχής ταυτόχρονα παρακμής όσο και μετάβασης, παρά ένα ισχυρό ίχνος όπως αυτό που φέρει το κλασικό. Ίσως για αυτό να το προτιμούν διαχρονικά επιθετικοί παίκτες στην αρχή της καριέρας τους ή οι ελάσσονες εκείνοι που βρίσκουν τη σωτηρία από τη λήθη όχι στις ακαδημαϊκές εγκυκλοπαίδειες αλλά στις ανθολογίες των εναλλακτικών ιστορικών.
Βερολίνο, Απρίλης 1918. Με τον Μεγάλο Πόλεμο στα τελειώματά του η πόλη ξαναβρίσκει τους σκακιστικούς ρυθμούς της. Στο καφέ Κερκάου διεξάγονται αλλεπάλληλα τουρνουά. Ένα από αυτά φιλοξενεί τέσσερις μετρ σε ένα διπλό ράουντ ρόμπιν τουρνουά (όπου όλοι δηλαδή παίζουν με όλους δύο φορές). Είναι εκεί ο Ακίμπα Ρουμπινστάιν, ο μελαγχολικός Καρλ Σλέχτερ, ο Μίλαν Βίντμαρ και ο Ζακ Μίζες. Τέκνα όλα της Μεσευρώπης, κι εκπρόσωποι τόσο της κλασικής όσο και της ανερχόμενης υπερμοντέρνας σχολής.
Στις 22 του μήνα ο Βίντμαρ παίζει με τα μαύρα εναντίον του Ρουμπινστάιν. Ξέρει ότι ο Πολωνός παίζει συστηματικά 1.δ4 και με κλασικό στυλ πιέζει ποζισιονέλ τους αντιπάλους τους, ωθώντας τους προς το φινάλε, όπου κυριαρχεί με μαεστρία. Ο Βίντμαρ όμως έχει μια νέα ιδέα στα χέρια του. Μια ιδέα που θυσιάζοντας ένα πιόνι δημιουργεί από την αρχή ασυμμετρία. Ο Ρουμπινστάιν αντιδρά στην καινοτομία με μια κίνηση που έγινε η βασική βαριάντα του ανοίγματος (γεγονός που λέει πολλά για την ιδιοφυΐα του), αλλά γρήγορα κάνει ένα λάθος και χάνει. Είναι η μέρα που το Γκαμπί της Βουδαπέστης περνά από τη σύλληψη στη γέννα. Στο ίδιο τουρνουά, ο Ρουμπινστάιν θα αντιμετωπίσει το γκαμπί άλλες δύο φορές, εναντίον του Σλέχτερ, όπου σημείωσε ισοπαλία, και του Μίζες, όπου έχασε. Όχι κι άσχημο ξεκίνημα για ένα νέο άνοιγμα· ακόμα και αν ο Ρουμπινστάιν δεν βρισκόταν στην καλύτερη φόρμα του, το επίτευγμα είναι μοναδικό.
Ο θρύλος θέλει τον Βίντμαρ να επιλέγει το Γκαμπί της Βουδαπέστης ενάντια στον Ρουμπινστάιν μετά από προτροπή του φίλου του Ίστβαν Αμπόνιυ, ο οποίος μαζί τον εικονοκλάστη Μπρέγιερ είχαν επεξεργαστεί το ιδιότυπο για την εποχή άνοιγμα. Απαντώντας στο δ4 με Ιζ6 και κατόπιν ε5, το Γκαμπί έχει σκοπό να δημιουργήσει ασυμμετρίες στη σκακιέρα και δυναμικό παιχνίδι, κάτι ξένο με τον κλασικισμό που ασπάζεται ο Ρουμπινστάιν. Το άνοιγμα δηλαδή αναπτύσσεται σε σχέση με τις γενικότερες αντιλήψεις που εφαρμόζονται στο πλαίσιο της υπερμοντέρνας σχολής, που αντικαθιστά τον στατικό τρόπο πρόσληψης του σκακιού με έναν δυναμικό.
Είναι σ’ αυτό το πλαίσιο που οι εκκεντρικοί υπερμοντέρνοι αξιοποιούν μια παλιά ιδέα του Μαρότσι από το 1896 μετατρέποντάς τη σε «φονικό όπλο». Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1920 το Γκαμπί χρησιμοποιούνταν από τους υπερμοντέρνους με πολύ καλά αποτελέσματα. O Ρίχαρντ Ρέτι και ο Σεβιέλυ Ταρτακόβερ υπήρξαν δύο από τους ισχυρούς παίκτες της εποχής που το χρησιμοποιούσαν κατά κόρον, εκφράζοντας το δυναμικό πνεύμα της εποχής, που προσαρμοζόμενο στο αβέβαιο των καιρών μετέφερε αυτή την αβεβαιότητα και στη σκακιέρα.
Εναντίον του Γκαμπί της Βουδαπέστης επινόησαν συστήματα αντιμετώπισης δύο από τους μεγαλύτερους σκακιστές στην ιστορία του παιχνιδιού. Ο Αλεξάντερ Αλιέχιν, ο τέταρτος παγκόσμιος πρωταθλητής, υιοθέτησε μια στάση που ταιριάζει με το δικό του στυλ: αντιμετώπισε τον δυναμισμό με δυναμισμό, ρίχνοντας λάδι στη φωτιά. Ο Ρουμπινστάιν με τη σειρά του αντιμετώπισε τη δυσκολία με τον τρόπο που τον χαρακτηρίζει: επινοώντας ένα ήρεμο, ποζισιονέλ παιχνίδι και αξιοποιώντας το επιπλέον πιόνι του λευκού. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’20 το άνοιγμα είχε περιπέσει σε ανυποληψία.
Τις επόμενες δεκαετίες μόνο περιθωριακές εμφανίσεις κάνει το Γκαμπί της Βουδαπέστης στα ισχυρά τουρνουά, και όταν αυτό γίνεται χρησιμοποιείται ως όπλο για να αιφνιδιάσει τον αντίπαλο. Κατά καιρούς το έχουν χρησιμοποιήσει παίκτες με ισχυρό επιθετικό στυλ, όπως ο Νάιτζελ Σορτ, ο Βασίλυ Ίβαντσουκ, ο Σακριγιάρ Μαμεντιάροβ και ο Πέτερ Σβίντλερ. Ο Βίκτορ Μοσκαλένσκο, διεθνής μετρ και προπονητής, έχει αφιερώσει στο άνοιγμα ένα καλογραμμένο βιβλίο, που δίνει και τα ιστορικά ντεσού.
Στα καφενεία ωστόσο η προτίμηση για το άνοιγμα δεν είναι αμελητέα. Εξάλλου, όπως έχει πει και ο Βλαντιμίρ Κράμνικ σε παλαιότερη συνέντευξή του, τότε που δεν του είχε γίνει εμμονή ότι όλοι τον κλέβουν στο διαδίκτυο, ο γκραν μετρ της ελίτ ζητά την αλήθεια, ενώ ο ερασιτέχνης την απόλαυση. Το Γκαμπί της Βουδαπέστης προσφέρει εγγυημένα τη δεύτερη, μεταφέροντας ταυτόχρονα και μια εσάνς γνήσιας κεντροευρωπαϊκής ιστορίας. Όχι και μικρό επίτευγμα για κάτι που κινείται πάνω σε μια σκακιέρα.
