Το ξημέρωμα της Πέμπτης 21ης Αυγούστου βρήκε την οδό Watteau στο Μιλάνο υπό πολιορκία από ένστολους και θωρακισμένα οχήματα των καραμπινιέρων και της αστυνομίας. Στο όνομα της «αποκατάστασης της νομιμότητας», η στρατιωτικοποίηση μιας ολόκληρης γειτονιάς αποτέλεσε μέρος της κατασταλτικής επιχείρησης εκκένωσης ενός κινηματικού τοπόσημου της πόλης, του «αυτοδιαχειριζόμενου δημόσιου χώρου» Leoncavallo SPA (Λεονκαβάλλο).
Με δεδομένο ότι το κτίριο ήταν άδειο την ώρα της εκκένωσης, γίνεται εύκολα αντιληπτό το γεγονός ότι αυτή η τεράστια κινητοποίηση των κατασταλτικών σωμάτων δεν εκπορεύθηκε από δήθεν «λόγους ασφαλείας», αλλά από τις πολιτικές στοχεύσεις της τρικομματικής νεοφιλελεύθερης -ακροδεξιάς συγκυβέρνησης της Τζόρτζια Μελόνι.
Έπειτα από μια πολύχρονη διαμάχη και πολλές αναβολές, η εκκένωση του συγκεκριμένου εμβληματικού πολιτικού και πολιτιστικού αυτοδιαχειριζόμενου χώρου της μιλανέζικης αριστεράς είχε ανακοινωθεί δικαστικά ότι θα λάμβανε χώρα τρεις εβδομάδες αργότερα, για την ακρίβεια στις 10 το πρωί της Τρίτης 9ης Σεπτεμβρίου.
Η επίσπευσή της μέσα στο κατακαλόκαιρο αποτέλεσε μια ξεκάθαρη κεντρική επιλογή της κυβέρνησης, η οποία -όπως ήδη έχει επισημανθεί και από αυτές εδώ τις στήλες- επιχειρεί συστηματικά την εγκαθίδρυση στη γειτονική χώρα του αυταρχικού καθεστώτος της «δημοκρατίας του ροπάλου».
Μια κυβερνητική επιλογή-μήνυμα προς σύσσωμη την εκλογική πελατεία των τριών κυβερνητικών συνεταίρων, δηλαδή τους νεοφασίστες των «Αδελφών της Ιταλίας», τους ρατσιστές της Λέγκας και τους μπερλουσκονικούς της «Φόρτσα Ιτάλια», προς επίρρωση του διαχρονικού δεξιού δόγματος επιβολής του «Νόμου και της Τάξης», η οποία σύμφωνα με υπουργικές δηλώσεις πρόκειται να συνεχιστεί με ανάλογες κατασταλτικές επιχειρήσεις εναντίον κατειλημμένων αυτοδιαχειριζόμενων χώρων σε όλη την επικράτεια.
Ήδη από το ξεκίνημά της πριν από μισό αιώνα, το 1975, στην ομώνυμη οδό της εργατικής συνοικίας Καζορέτο, αλλά μέχρι και τις μέρες μας, όπου η συγκρουσιακότητα της με τους θεσμούς αποτελεί εδώ και μια εικοσιπενταετία μια μακρινή ανάμνηση, η κατάληψη Λέονκαβάλλο αποτέλεσε ανέκαθεν κόκκινο πανί και βρέθηκε στο -κυριολεκτικό και προπαγανδιστικό- στόχαστρο της χριστιανοδημοκρατικής δεξιάς και των πολιτικών νοσταλγών της «Δημοκρατίας του Σαλό», και μετέπειτα των ακόλουθων του μεγιστάνα Σίλβιο Μπερλουσκόνι και του «Παδανού» Ουμπέρτο Μπόσι.
Άλλωστε, ετούτη δεν ήταν η πρώτη εκκένωση με την οποία έχει βρεθεί αντιμέτωπη κατά τη διάρκεια αυτού του μακρόσυρτου συλλογικού βίου της, ο οποίος είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τη διαδρομή ρήξης και ενσωμάτωσης που ακολούθησαν, μέσα σ’ αυτές τις πέντε δεκαετίες τα πολιτικά και κοινωνικά κινήματα, οι αντιστάσεις και οι αγώνες στην πρωτεύουσα της Λομβαρδίας και ευρύτερα σ’ όλη τη χώρα.
Οι πολλές ζωές του Leoncavallo
Ως προς τις απαρχές του, όπως χαρακτηριστικά περιέγραψε -μεταξύ άλλων- σε ανάρτησή του ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Alfredo Facchini:
[…] Το Leoncavallo ιδρύθηκε το 1975, σε ένα διχασμένο Μιλάνο: από τη μία πλευρά κτίρια που υψώνονταν σαν τσιμεντένια φρούρια, από την άλλη γειτονιές ρημαγμένες από την κρίση, όπου η ηρωίνη είχε αρχίσει να εξαπλώνεται σαν μια σιωπηλή καταδίκη.
Η πόλη είναι βιτρίνα για τους λίγους και χωματερή για τους πολλούς. Σε αυτό το κενό γεννήθηκε η κατάληψη της οδού Leoncavallo 22. Όχι ένας χώρος αναψυχής, αλλά ένα εργαστήριο: ένας παιδικός σταθμός, ένα μετασχολικό πρόγραμμα, ένα κέντρο υγείας, μια λαϊκή κουζίνα, ένα λαϊκό σχολείο και ένας ελεύθερος ραδιοφωνικός σταθμός. Το Leoncavallo είναι η συλλογική απάντηση σε μια εχθρική πόλη. Είναι η πράξη με την οποία μια ομάδα ακτιβιστών λέει: ‘Δεν ζητάμε, χτίζουμε’.
Το Μιλάνο του 1975 είναι η μητρόπολη της καπιταλιστικής εξουσίας, αλλά και η πόλη των εργατικών και φοιτητικών κινημάτων. Το Leoncavallo ταιριάζει σε αυτή την τάση: ένας χώρος όπου το αόρατο γίνεται ορατό, οι σιωπηλοί μιλούν, οι απομονωμένοι βρίσκουν κοινότητα. Η πόλη δεν ανήκει στους εργολάβους ή τους πολιτικούς, αλλά σε όσους ζουν σε αυτήν, την διασχίζουν και την κατοικούν.
Η πόλη λειτουργεί με δύο ταχύτητες. Στην επιφάνεια, η πρωτεύουσα της χρηματοοικονομίας, της μόδας και των εμπορικών εκθέσεων: ένα εργαστήριο νεωτερικότητας που προσελκύει εφημερίδες και αφεντικά. Κάτω, στις εργατικές γειτονιές, η κρίση χτυπάει. Μεγάλα εργοστάσια αρχίζουν να κλείνουν, να κατακερματίζονται. Οι νέοι μεγαλώνουν σε ένα κενό που δεν προσφέρει τίποτα άλλο παρά επισφαλείς δουλειές ή εκδίωξη.
Η κερδοσκοπία των ακινήτων κατατρώει ολόκληρες περιοχές της πόλης. Αποθήκες, εργοστάσια και εγκαταλελειμμένοι βιομηχανικοί χώροι αφήνονται να σαπίσουν: άδεια κουφάρια που περιμένουν τους εκτιμητές ακινήτων. Είναι ‘μαύρες τρύπες.
Η ηρωίνη αρχίζει να ρέει στις φλέβες της πόλης. Δεν είναι τυχαίο: είναι ένα σχέδιο. Χρησιμεύει για να εξουδετερώσει μια γενιά που αρνείται να υποταχθεί. Στις δημόσιες αυλές, στα μπαρ της γειτονιάς, η ηρωίνη φτάνει στην ώρα της σαν καταδίκη. Μέσα σε αυτή την εχθρική γεωγραφία γεννήθηκε η ιδέα της κατάληψης του Leoncavallo.
Μέσα σε αυτούς τους τοίχους, αρχίζει να αναπτύσσεται ένα υπόγειο Μιλάνο, που αρνείται να περιοριστεί στην εργασία, την πελατεία ή την τοξικοεξάρτηση. Αν η πόλη είναι κέρδος, το Leoncavallo είναι δωρεάν. Αν η πόλη είναι μοναξιά, το Leoncavallo είναι κοινότητα.
Στις 18 Μαρτίου 1978, το αίμα του Φάουστο και του Ιάιο, που δολοφονήθηκαν από φασίστες ενώ ερευνούσαν τη διακίνηση ηρωίνης, σημαδεύει την ιστορία του κέντρου. Οι Μητέρες του Leoncavallo γίνονται σύμβολο της πολιτικής αντίστασης. Στη δεκαετία του 1980, το κέντρο γίνεται εργαστήριο κατά της πυρηνικής ενέργειας, των ναρκωτικών και της καταστολής […]
Μετά την αποτυχημένη απόπειρα εκδίωξης με την επιχείρηση εκκένωσης του Αυγούστου του 1989, η οποία θα μείνει στην ιστορία για τη μαχητική υπεράσπιση με τις πολύωρες οδομαχίες και τις εκατοντάδες συλλήψεις, το αυτοδιαχειριζόμενο κατειλημμένο κοινωνικό κέντρο CSOA Leoncavallo θα παραμείνει στο κτίριο της ομώνυμης οδού του Καζορέτο για άλλη μια πενταετία, πριν τη μετεγκατάστασή του σ’ εκείνο της οδού Watteau.
Όπως αναφέρει -μεταξύ άλλων- σε ανάρτησή του ο ποιητής Ρομπέρτο Roberto Βαλεπιάνο:
Μία από τις πρώτες μεγάλες διαδηλώσεις της ζωής μου ήταν ενάντια στην εκκένωση του Leoncavallo το 1994, και άλλαξε τη ζωή μου. Ήμουν ακόμα ανήλικος, διάβασα στην εφημερίδα Il Manifesto ότι το Κοινωνικό Κέντρο είχε εκδιωχθεί, και πήρα μόνος μου το τρένο για το Μιλάνο.
Εκείνη την εποχή, το Leoncavallo δεν ήταν Κοινωνικό Κέντρο. Ήταν ΤΟ Κοινωνικό Κέντρο. Ένα σύμβολο ανταγωνιστικής αντικουλτούρας, λαϊκής αυτοοργάνωσης και αντίστασης, που καλλιέργησε τη μνήμη του Φάουστο και του Ιάιο και των κινημάτων. Ένα επαναστατικό σημείο αναφοράς για όλους τους Αυτόνομους και τους Κομμουνιστές, τους Πανκ και τους Ερυθρόδερμους.
Η διαδήλωση ήταν επική. Η λαϊκή συμμετοχή τεράστια, μια γιγαντιαία, μαζική και μαχητική πορεία. Για πρώτη φορά στη ζωή μου, είδα τους διαδηλωτές να ορμούν στην αστυνομία, όχι το αντίστροφο. Η πλατεία ακτινοβολούσε ενέργεια. Ήταν όλα καινούργια και συναρπαστικά για μένα […] Καθ’ όλη τη δεκαετία του 1990, το Leonka θα συνέχιζε να γεμίζει τη φαντασία των αγώνων ενός ανήσυχου και επαναστατικού τμήματος της γενιάς, τροφοδοτώντας τους χειρότερους εφιάλτες των δεξιών […]
Στη συνέχεια αυτής της ανάρτησής του με το σκωπτικό τίτλο «Το πραγματικό Leoncavallo είναι νεκρό εδώ και τουλάχιστον 25 χρόνια», ιστορεί παραστατικά τη μετάλλαξη που υπέστη η κατάληψη, μέσα από την επιλογή εκκίνησης του «διαλόγου με τους θεσμούς για την έξοδο από το γκέτο», όπως άλλωστε και η πλειοψηφία της πάλαι ποτέ Εργατικής Αυτονομίας και ευρύτερα της ανταγωνιστικής αριστεράς του Μιλάνου και όλης της Ιταλίας.
[…] Από τη δεκαετία του 2000, έλαβε χώρα η μετριοπαθής μετατόπιση και η είσοδος στους θεσμούς. Η μη βία ευνοήθηκε έναντι των παραδοσιακών μορφών αγώνα, και η άκριτη προσήλωση στο κεντροαριστερό σύστημα εξουσίας ευνοήθηκε έναντι της αυτοοργάνωσης. Όχι πλέον κέντρο πολιτικής ανάπτυξης, αλλά πάρκο ψυχαγωγίας. Όχι πλέον Κατειλημμένο Κοινωνικό Κέντρο, αλλά ένας εναλλακτικός χώρος για την ριζοσπαστικά κομψευόμενη αριστερά του Μιλάνου.
Οι πόρτες του Κοινοβουλίου άνοιξαν διάπλατα για τον επικεφαλής του Leoncavallo, Ντανιέλε Φαρίνα, όπου θα υπηρετούσε δύο θητείες. Οι άλλοι ηγέτες θα τοποθετούνταν σε δημόσιους φορείς και υποεπιτροπές. Η γενετική μετάλλαξη του Λεονκαβάλο είχε πλέον ολοκληρωθεί. Είχε μετατραπεί σε μια άρθρωση του Δημοκρατικού Κόμματος (PD) και των υφισταμένων του.
Ήταν μέσα στα τείχη του Leoncavallo που θα διεξάγονταν οι [δημοτικές] προκριματικές εκλογές της Κεντροαριστεράς, οι οποίες θα έβλεπαν τον θρίαμβο του Μπέπε Σάλα, εξαιρετικά δημοφιλούς μεταξύ των Λεονκαβαλλίνι. Ο Υπερ-Μάνατζερ της Έκθεσης θα απεικονιζόταν από έναν ανώνυμο καλλιτέχνη γκράφιτι που φορούσε μπερέ και ένα κόκκινο αστέρι, παριστάνοντας τον Τσε Γκεβάρα.
Τώρα, εξαιρετικά μετριοπαθείς και ενσωματωμένοι, οι Λεονκαβαλλίνι ήταν σίγουροι ότι είχαν καλύψει τις πλάτες τους, σε τέτοιο βαθμό που δήλωσαν δημόσια: «Με την ψήφο στον Σάλα, είναι σαν το Δημοκρατικό Κόμμα να αναλάμβανε μαζί μας την ευθύνη για την κατάληψη» […]
«Και τώρα τι;»
Έπειτα από την εκκένωση της 21ης Αυγούστου μέχρι και σήμερα, το ζήτημα της υπαρκτής ή ανύπαρκτης «επόμενης ημέρας» του Leoncavallo παραμένει ψηλά στην ιταλική ειδησεογραφία.
Ο κεντροαριστερός δήμαρχος Σάλα, ο οποίος όπως προαναφέρθηκε εκλέχθηκε και με τη στήριξη των καταληψιών, αφού πρώτα εξέφρασε τη δυσφορία του για την έλλειψη έγκαιρης ενημέρωσης από πλευράς της Αστυνομικής Διεύθυνσης του Μιλάνου, σχετικά με αυτήν την εσπευσμένη εκκένωση, προαναγγέλλει πρωτοβουλίες ώστε να σταθεί εφικτή η επαναλειτουργία του μέσω της μετεγκατάστασής του σε άλλο κτίριο, ιδιοκτησίας του Δήμου.
Από την πλευρά τους, οι καταληψίες του Leoncavallo δηλώνουν τη συνέχιση της αντίστασης «ενάντια στον εξευγενισμό και τη δημοκρατία του τετραγωνικού μέτρου, για το δικαίωμα ύπαρξης των αυτοδιαχειριζόμενων χώρων και μιας δημοκρατίας από τα κάτω», καλώντας σε πανεθνική διαδήλωση το Σάββατο 6 Σεπτεμβρίου με κεντρικό πρόταγμα «Κάτω τα χέρια από την πόλη! Θέλουμε ένα άλλο Μιλάνο».
Τούτων δοθέντων, η μακρόχρονη ιστορία αυτού που κάποτε είχε χαρακτηριστεί ως «το διασημότερο κοινωνικό κέντρο της Ευρώπης», πιθανότατα να μην έκλεισε με αυτήν την εκκένωση, η οποία υπενθύμισε ότι το Μιλάνο των σημερινών καιρών, όπως άλλωστε και ολόκληρη η Ιταλία, απέχει έτη φωτός από εκείνους της ανάπτυξης των αυτοοργανωμένων κοινωνικών κινημάτων, των αυτόνομων ταξικών αγώνων και της αδιαμεσολάβητης νεανικής αμφισβήτησης. Αλλά όπως ορθά έχει γραφτεί και άλλου: «Οι καιροί αλλάζουν αλλά το μέλλον παραμένει άγραφο»…
